امّا اگر از ابتدا «تکامل» را صرف تغییر بدانیم که حتّی وحدت مسیر هم برایش قائل نباشیم، یعنی برایش معیار هم قائل نباشیم، بگوییم مثلًا بشر گذشته در دورههای سابق حقیقتجویی را برای خود ارزش میدانست، ملاک انسانیت حقیقتجویی بود، ولی امروز این معیار تغییر کرده، دیگر حقیقتجویی نیست و یک چیز دیگر است، در این صورت چگونه اسم این را «تکامل» میگذارید؟ «معیارها ثابت» غیر از این است که انسان ثابت است. ایندو را با هم اشتباه میکنند. اینها خیال میکنند اگر معیارهای انسانیت را- که همان مدار انسانیت و مسیر انسانیت است- ثابت دانستیم پس ما انسان را ثابت دانستهایم. این مثل آن است که اگر ما بگوییم که مدار زمین به دور خورشید یک مدار ثابت و معینی است، یعنی زمین در حرکت خودش به دور خورشید روی یک مدار بیضی شکل حرکت میکند و فاصلهاش از خورشید از فلان مقدار کمتر و از فلان مقدار بیشتر نمیشود، در بهار فاصله این قدر است، در پاییز این قدر، در زمستان این قدر و در تابستان این قدر؛ دیگری بگوید پس شما زمین را ثابت میدانید. نه، زمین متحرّک است، ولی متحرّک است در این مدار ثابت. زمین، ثابت باشد معنایش این است که زمین در یک منزل از این مدار درجا میزند. امّا زمین دو جور میتواند متحرّک باشد: یکی اینکه در مدار معین حرکت کند- حال میخواهد آن مدار خطّ مستقیم باشد یا خطّ منحنی، بیضی باشد یا دایره، هر چه میخواهد باشد- و دیگر اینکه یک حرکتهای مضطربانهای داشته باشد، گاهی به این طرف بپیچد گاهی به آن طرف، گاهی از آن طرف برود، گاهی برگردد به آن جایی که از آنجا آمده؛ باز هم همیشه حرکت کرده. البتّه در حرکتهای مکانی به یک علّت خاص، تکامل فرض نمیشود.

پس اینکه حرکت، مدارش ثابت باشد، مسیرش مشخّص باشد غیر از این است که متحرّک، متحرّک نباشد و ثابت باشد. مثل این است که اگر برای آپولو یک مسیر معین کردهاند از اینجا تا کره ماه، و این مسیر که قبلًا معین شده، روی صفحه کاغذ آمده است و حتّی مشخّص است که مثلًا در چهل و هشت ساعت و چند دقیقه و چند ثانیه دیگر در کجای این خط قرار خواهد گرفت و معلوم است که در کجای کره ماه خواهد نشست، بگوییم پس آپولو ثابت است. خیر، مسیرش مشخّص است؛ مسیر مشخّص باشد غیر از این است که خود این شیء، ساکن باشد. ساکن بودنش این است که در یک فاصله معین بایستد، نه بیاید به طرف زمین و نه برود به طرف ماه.