گیرد، ارزش نظری است. ارزش نظری یعنی توانایی علم در ارائه واقعیت هستی آنچنانکه هست؛ ارزش عملی آن یعنی توانایی علم در توانا ساختن انسان بر تصرّف و تسلّط بر طبیعت و تغییر آن مطابق دلخواه. تفکیک میان ایندو در ابتدا باور نکردنی به نظر میرسد. اینکه علم یا فلسفه ارزش نظری داشته باشد امّا ارزش عملی نداشته باشد آن اندازه شگفتآور نیست که ارزش عملی داشته باشد امّا فاقد ارزش نظری باشد.

از شگفتیهای علم در جهان امروز این است که به موازات اینکه بر ارزش عملی علم روز به روز افزوده شده است، از ارزش نظری آن کاسته شده است. آنانکه دستی از دور بر آتش دارند گمان میبرند که پیشرفت علم از جهت روشنگری ضمیر بشر و ایجاد ایمان و اطمینان به واقعیت که همان گونه است که علم امروز در آیینه خود ارائه میدهد، به موازات پیشرفتهای عملی است که انکار ناپذیر است. در صورتی که امر برعکس است.

برتراند راسل در کتاب جهان بینی علمی پس از یک سلسله بحثها درباره نمونههای روش علمی، خصال ویژه روش علمی و محدودیتهای روش علمی، در فصلی که تحت عنوان «ما بعد الطّبیعه علمی» باز کرده میگوید:

«به اندیشه من، جهان مجموعهای است از نقطهها و جهشهای فاقد وحدت، فارغ از مداومت، عاری از نظم و ترتیب و خالی از هر محتوای دیگری که مسأله آموز عشق باشد. در واقع، اگر تعصّب و عادت را کنار بگذاریم به ندرت میتوان حتّی از این نظر که اصولا دنیایی وجود دارد، دفاع کرد.

نظریات اخیر فیزیک دانان آنان را ناگزیر از نکات فوق میکند ... امروزه درباره خورشید چه باید اندیشید؟ خورشید تاکنون چراغ پرفروغ آسمان و الهه موطلایی افلاک بوده است ... لکن در حال حاضر، خورشید چیزی جز امواج احتمالات نیست، اگر بپرسید آنچه «احتمال» نامیده میشود چیست یا امواج در کدام اقیانوس سیر میکنند، فیزیک دان مانند دیوانهای جواب میدهد که: به قدر کافی از این سخنان گفته و شنودهایم؛ فرض کنید مسأله را جز این گرفتیم، آنوقت چی؟ با وجود این، اگر اصرار بورزید خواهد گفت که امواج در فرمول او و فرمول او در اندیشه اوست.» [١]

[١]. جهان بینی علمی، تألیف راسل، ترجمه حسن منصور/ ص ٧٦ و ٧٧.