قرب به ذات حق چطور؟ آیا قرب حقیقی است یا قرب مجازی؟ آیا واقعاً بندگان با اطاعت و عبادت و سلوک و اخلاص به سوی خدا بالا میروند و به او نزدیک میشوند؟ فاصلهشان کم میشود تا آنجا که فاصله از بین میرود و به تعبیر قرآن «لقاء ربّ» حاصل میگردد، و یا اینکه همه این تعبیرات، تعبیرات مجازی است؟ به خدا نزدیک شدن یعنی چه؟! خدا دور و نزدیکی ندارد. نزدیکی به خدا عیناً مانند نزدیکی به یک صاحب مقام اجتماعی است؛ یعنی خدا از بنده خود خشنودی حاصل میکند و در نتیجه، لطف و عنایتش عوض میشود و بیشتر میگردد.

البتّه اینجا سؤال دیگری پیش میآید و آن اینکه خشنودی خداوند یعنی چه؟

خداوند محلّ حوادث نیست که از کسی خشنود نباشد و بعد خشنود شود و یا خشنود باشد و بعد ناخشنود شود. ناچار جواب میدهند که تعبیر «خشنودی» و «ناخشنودی» نیز یک تعبیر مجازی است؛ مقصود آثار رحمت و عنایت حقّ است که در صورت طاعت و بندگی میرسد و نه چیز دیگر.

آن رحمتها و عنایتها چیست؟ در اینجا منطقها فرق میکند: برخی رحمتها و عنایتها را اعمّ از معنوی و مادّی میدانند- رحمت معنوی یعنی معرفت و لذّت حاصل از آن، و رحمت مادّی یعنی باغ و بهشت و حور و قصور- امّا بعضی دیگر حتّی از اعتراف به رحمت معنوی نیز امتناع دارند و همه عنایات و مقامات انسانها را در نزد خداوند محدود میکنند به باغ و بهشتهای جسمانی و حور و قصور و سیب و گلابی.

نتیجه سخن دسته اخیر این است که معنای تقرّب بیشتر اولیاء خدا به ذات احدیت این است که بیش از افراد دیگر حور و قصور و سیب و گلابی و باغ و بوستان در اختیار دارند.

نتیجه سخن منکران قرب حق این است که در اثر طاعت و عبادت، نه نسبت خداوند به بنده فرق میکند- همچنانکه طرفداران قرب حقیقی نیز به این مسأله اعتراف دارند- و نه نسبت بنده با خدا فرق میکند. از نظر نزدیکی و دوری حقیقی، اوّلین شخص جهان بشریت یعنی رسول اکرم با شقیترین آنها از قبیل فرعون و ابو جهل مساویاند.

حقیقت این است که این اشتباه از یک نوع طرز تفکر مادّی درباره خدا و انسان- و بالاخص درباره انسان- پیدا شده است. کسی که انسان و روح انسان را صرفاً