مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٩٩ - درس هشتم (٢) شیعه

توحید افعالی شیعه با توحید افعالی اشاعره متفاوت است. توحید افعالی اشاعره به معنی این است که هیچ موجودی دارای هیچ اثری نیست، همه آثار مستقیماً از جانب خداست؛ علیهذا خالق مستقیم افعال بندگان نیز خداست، و بنده، خالق و آفریننده عمل خود نیست. اینچنین عقیدهای جبر محض است و با براهین زیادی باطل شده است. امّا توحید افعالی شیعه به معنی این است که نظام اسباب و مسبّبات اصالت دارد و هر اثری در عین اینکه قائم به سبب نزدیک خودش است قائم به ذات حقّ است و این دو قیام در طول یکدیگر است نه در عرض یکدیگر [١].

٢. عدل. عدل، مورد وفاق شیعه و معتزله است. معنی عدل این است که خداوند فیض و رحمت و همچنین بلا و نعمت خود را بر اساس استحقاقهای ذاتی و قبلی میدهد و در نظام آفرینش از نظر فیض و رحمت و بلا و نعمت و پاداش و کیفر الهی نظم خاصّی برقرار است. اشاعره منکر عدل و منکر چنین نظامی میباشند. از نظر آنها اعتقاد به عدل به معنی چنان نظامی که یاد شد ملازم است با مقهوریت و محکومیت ذات حق و این بر ضدّ قاهریت مطلقه ذات حقّ است.

عدل به نوبه خود فروعی دارد که ضمن توضیح سایر اصول به آنها اشاره خواهیم کرد.

٣. اختیار و آزادی. اصل اختیار و آزادی در شیعه تا اندازهای شبیه است به آنچه معتزله بدان معتقدند؛ ولی فرق است میان آزادی و اختیاری که شیعه قائل است با آنچه معتزله بدان قائل است.

اختیار و آزادی معتزله مساوی است با «تفویض» یعنی واگذاشته شدن انسان به خود و معزول بودن مشیت الهی از تأثیر، و البتّه این- چنانکه در محلّ خود مسطور است- محال است.

اختیار و آزادی مورد اعتقاد شیعه به این معنی است که بندگان، مختار و آزاد آفریده شدهاند اما بندگان مانند هر مخلوق دیگر به تمام هستی و به تمام شؤون هستی و از آن جمله شأن فاعلیت، قائم به ذات حق و مستمدّ از مشیت و عنایت او هستند.