اگر آزمایش آن را تأیید کرد، به صورت یک اصل، یک قانون به ثبوت رسیده مورد قبول واقع میشود و تا فرضیهای کاملتر و جامعتر که با آزمونهای بیشتری تأیید شود پیدا نشود، آن اصل علمی به قوّت اعتبار خود باقی است، به محض تأیید شدن فرضیه جامعتر، جای خود را به او میدهد. علم به این طریق به شناخت علّتها و سببها و شناخت معلولها و اثرها میپردازد، با آزمایش عملی علّت چیزی و یا معلول و اثر چیزی را کشف میکند و آنگاه به سراغ علّت علّت یا معلول معلول میرود.

کار علم از آن جهت که بر آزمون عملی مبتنی است مزایایی دارد و نارساییهایی.

بزرگترین مزیت شناخت علمی این است که دقیق و جزئی و مشخّص است.

علم با بررسیها و فرضیهها و آزمونهای خود قادر است درباره کوچکترین پدیده طبیعت هزاران آگاهی به انسان بدهد؛ از یک برگ درخت دفتری از معرفت بسازد.

دیگر اینکه چون قوانین حاکم بر یک موجود خاص را به دست میدهد، راه تسلّط و تصرّف بشر در آن موجود را به او مینمایاند و از این راه صنعت و تکنیک را به وجود میآورد.

امّا شناخت علمی به موازات اینکه دقیق و مشخّص و توانایی بخش است، دایرهاش محدود است، از حدود موضوع خاص تجاوز نمیکند و در شناخت آن موضوع که از طریق شناخت علّتها و سببها و یا معلولها و اثرها صورت میگیرد، تا حدّ معینی پیش میرود و به «نمیدانم» میرسد. جهتش واضح است: میخواهیم «الف» را از طریق علمی بشناسیم، علّتش را یا معلولش را و یا رابطهاش را با محیطش و یا سر گذشتش و تحوّلاتی که بر او رخ داده به دست میآوریم و به سراغ علّت علّت و معلول معلول و محیط وسیعتر و سرگذشت دورتر میرویم و همه را فرضاً از طریق بررسی و فرضیه و آزمون به مرحله قانون علمی میرسانیم؛ باز سلسله بیپایان علّتها و معلولها و وسعت بیانتهای مکان و کشش لا یتناهی زمان به صورت اقیانوسهایی از مجهولات در برابر ما مجسّم میشود. شناخت علمی مانند نور افکنی قوی است در یک ظلمت یلدایی که محدوده معینی را روشن میکند و خوب هم روشن میکند در حدّی که سوزن خود را هم در پرتو آن نورافکن قوی پیدا میکنیم؛ امّا همیشه فضای محدودی به این وسیله روشن است و هر چه پیش میرویم و تاریکیهایی را تبدیل به روشنی میکنیم، همچنان فضای مجهول ظلمانی در برابر ما خودنمایی میکند.

از نظر شناخت علمی، جهان کهنه کتابی است که اوّل و آخر آن افتاده است؛ نه