مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٦٦ - ارزش اضافی

میبینیم با مبادلاتی که در اقتصاد ساده قدیمی صورت میگرفت توفیر بسیار دارد. در یکی از مغازههای یک شهر داخل شوید ... از طرف دیگر در زمان کنونی میبینیم مقصودی که از مبادله کالاها متصور است و نیز فرمول آن تغییر پیدا کرده است. در اقتصاد ساده تجاری فرمول مبادله این بود: «کالا- پول- کالا» ولی در اقتصاد تجاری سرمایه داری جریان مبادله با پول شروع میشود و به پول ختم میگردد. فرمول کلی به این صورت در میآید: «پ- ک- پ» (اما پول دوم نمیتواند مساوی پول اول باشد و الا سرمایهدار اقدام به چنین مبادلهای نمیکند). پس فرمول خاص جریان مبادله در اقتصاد سرمایه داری چنین میشود: «پ- ک- پ+ پ». اینک این پرسش پیش میآید که این مبلغ اضافی (پ) از کجا میآید؟ در وهله اول این پاسخ خود به خود به زبان میآید که این مبلغ اضافی- یا بنا به اصطلاح عمومی این سود- از اضافه کردن بهای اصلی کالا به دست میآید. حالا باید مطالعه کنیم و ببینیم این پاسخ تا چه اندازه منطقی و صحیح است؟.

در اینجا لازم است تذکر داده شود که بیان فوق، هم شامل سرمایه داری به معنی کارخانه داری است و هم شامل سرمایه داری به معنی تجارت کلی است [١]، زیرا در هر دو مورد جریان «پ- ک- پ» است هرچند ایندو مختلف به نظر میرسند.

کارخانه داری استثمار نیروی کارگر به صورت خریدن خود نیرو است، ولی تجارت در دست گرفتن قیمت بازار است که از تولیدکننده متاعی را که تولید کرده میخرد نه نیروی کار او را، و متاعی را که لازم دارد به قیمت اعلی به او میفروشد؛ واسطه است میان تولیدکننده و مصرف کننده، و به واسطه تسلط بر بازار، محصول کار تولیدکننده را که مصرف کننده نیز هست به خود اختصاص میدهد. در آینده ان شاء اللَّه در فرق میان ایندو بحث خواهیم کرد.