مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٤٢ - شجاعت ادبی

گروهی از جامدفکران که در شیعه پیدا شدند اشاره میکند و بر سبیل انتقاد میگوید: «اذا سئلوا عن التوحید او العدل او صفات الائمة او صحة النبوة قالوا روینا کذا» یعنی اگر از اینان در باب توحید یا عدل یا امامت یا نبوت پرسش شود، به جای آنکه به دلیل عقلی استناد کنند به ذکر روایات میپردازند. شیخ طوسی مانند هر عالم روشنفکر دیگر اسلامی میداند که اصول عقاید باید اجتهاداً و از روی فهم مستقیم برای اذهان روشن شوند و نقش آثار نقلی در این مطالب- که البته نقش بسیار اصیلی است- نقش هدایت و راهنمایی و تعلیم و ارائه عقول به دلایل است نه نقش فرمان و مولویت و تعبد.

شیخ طوسی در مقدمه کتاب نفیس مبسوط نیز از گروه جامدفکران گله آغاز میکند، میگوید:

من همیشه میشنیدم که فقهای اهل جماعت فقه ما شیعیان امامیه را تحقیر میکردند ... و من همواره در اشتیاق بسر میبردم که کتابی تألیف کنم متضمن فروع (بدون آنکه نیازی به اعماق قیاس پیدا شود) ولی اشتغالات و گرفتاریها مانع بود و از جمله چیزهایی که عزم مرا میکاست این بود که اصحاب ما کمترین رغبت به این کار نشان نمیدادند زیرا با متون اخبار و صریح الفاظ روایات خو گرفته بودند و حتی حاضر نبودند لفظی تغییر کند.

کار جمود به آنجا کشیده شده بود که اگر لفظی به جای لفظ دیگر قرار میگرفت در شگفت میشدند و فهمشان از درک آن معنی کوتاهی میکرد.

کتاب مبسوط شیخ طوسی یک کتاب تفریعی و اجتهادی است. ظاهراً اولین کتاب فقهی تفریعی است که فروعی در آن طرح و حکم آنها از اصول استخراج شده است. کلام شیخ در مبسوط میرساند که شیعه در عصر شیخ یک دوره جمودی را در فقه طی میکرده است.

شجاعت ادبی

شیخ طوسی در عصر خود نیاز به تحولی در فقه و اجتهاد را احساس میکند و مانند موارد مشابه، برآوردن چنین نیازی بدون- به اصطلاح امروز- سنت شکنی و