در باب ارزش، از لحاظ اقتصاد اخلاقی این مسئله مهم پیش میآید که اگر ملاک ارزش- آنچنانکه علمای کلاسیک گفتهاند و سوسیالیستها مخصوصاً مارکسیستها آن را دنبال کردهاند- کار باشد و ارزش هر چیزی عبارت باشد از مقدار کاری که در آن صرف شده، از چند جهت اشکال پیش میآید:

یکی اینکه چون هر چیزی یک ارزش واقعی دارد که عبارت است از مجموع کارهایی که روی آن صورت گرفته است و از آن جمله فعالیتهای واسطه مبادله مثلًا تاجر، پس فروختن خانه به زیادتر از ارزش واقعی دزدی و استثمار است، و همچنین خانهای که مقدار معینی کار برای ساختمان آن صورت گرفته است نمیتواند مجموعاً مال الاجارهای زائد بر ارزش کاری که در آن مصرف شده داشته باشد. خانهای که فی المثل صدهزارتومان مصرف آن شده است نمیتواند در ده سال تمام بهای خود را به دست آورد با یک چیز علاوه، و خود نیز نیمه جان سرپا باشد.

به هر حال روی این حساب، ارزش نمیتواند جنبه قراردادی داشته باشد و رضایتها در قراردادها غالباً نوعی اغفال و کلاه گذاری و کلاهبرداری است که اگر طرف بفهمد اقدام نمیکند. علیهذا اشکال ارزش اضافی که در آینده از آن بحث خواهیم کرد، بنا بر اصل «ارزش کار» در مطلق معاملات و اجارهها ممکن است جریان پیدا کند و اختصاص به سرمایه به اصطلاح معمولی ندارد. فقط دو چیز است که جواب این اشکال ممکن است باشد: یکی انکار اصل مطلب که ارزش صد درصد بسته به کار است و ما کم و بیش در صفحات گذشته روی آن بحث کردهایم؛ دوم اینکه با قبول اصل «ارزش کار» مطلب دیگر قابل گفتگو است و آن اینکه کارها مطلقاً عقیم نیستند، هر کاری اعم از کارهای جمادی یا حیاتی، مولّد کار نو و ارزش نو است، چه در موردی که کارگر با کار مجسم هست و چه نیست. چنانکه میدانیم اصطلاح عوامانهای هست: «کارفرما کار میکند و کدبانو لاف میزند» (کارفرما یعنی ابزار کار). ابزار کار، مثل قیچی، خود کار میکند. کار لازم نیست که منحصر به صرف انرژی باشد، حتی لازم نیست در آن صرف انرژی شده باشد. کارخانه واقعاً کار میکند و نیرو تبدیل به انرژی میکند، حرکت میکند. خانهای که مستأجر در آن مینشیند هرچند کار به معنی حرکت ندارد ولی فایده تدریجی دارد. پس برای اینکه شیء مولّد ارزش باشد لازم نیست مولّد کار باشد، بلکه باید قابل استفاده باشد. و ثانیاً ارزش نقد یک شیء که پولش در جریان مبادله کار میکند، با ارزش تدریجی