عامه مردم به علما مراجعه میکردند و علما به ائمه دین و به قرآن و آثار. و از مجموع اینها از صدر اسلام «تفقه» و افتاء به وجود آمد و مقدمات تکوّن علم «فقه» فراهم شد.

کتاب و سنت از دیدگاه فقهای اسلامی

نکته جالب این است که کلماتی که علما در زمینه استخراج احکام اسلامی از کتاب و سنت به کار بردهاند نشان میدهد که این دانشمندان از اول فهمیده بودند که یک نظر ساده و فهم عامیانه کافی نیست که روح و عمق تعلیمات اسلامی در این زمینه- مانند هر زمینه دیگر- ادراک شود بلکه نیاز به تعمق و غور و فهم عمیق است. آنها کلمه «فقه» را به عنوان نام این علم انتخاب کردند که معنی غور کردن و به اعماق رسیدن را میدهد. راغب اصفهانی در مفردات غرائب القرآن میگوید: «الْفِقْهُ هُوَ التَّوَصُّلُ الی عِلْمٍ غائِبٍ بِعِلْمٍ شاهِدٍ» یعنی فقه این است که با وسیله قرار دادن یک دانش آشکار به یک دانش ناآشکار پی برده شود.

آنها عمل تفقه را «اجتهاد» نامیدند که با جهاد به یک معنی است. جهاد یعنی استفراغ وسع، و به عبارت دیگر به کار بردن منتهای همت و نیرو. با این تفاوت که کلمه جهاد غالباً برای به کار بردن منتهای کوشش در برابر دشمن به کار برده میشود و کلمه اجتهاد برای به کار بردن منتهای کوشش در فهم احکام از کتاب و سنت استعمال میگردد. انتخاب این کلمه نیز میرساند که علمای اسلام زمینه را آنقدر عمیق و وسیع میدانستند که بذل قسمتی از نیرو را کافی نمیشمردند، بذل تمام نیرو را لازم میدانستند.

کلمه دیگری که به کار میبردند کلمه «استنباط» است. این کلمه نیز حکایت میکند که علمای اسلامی احساس خاصی در مورد درک احکام داشتهاند. کلمه استنباط به معنی بیرون کشیدن آب از زیر زمین است. علمای اسلام توجه کرده بودند که در زیر قشر ظاهر الفاظ جریان زیرزمینی آب زلال معانی است. هر عامی آشنا با زبان عربی و دستور زبان عربی حق ندارد ادعا کند که با مراجعه به کتاب و سنت قادر است قوانین و مقررات اسلامی را اکتشاف کند، فن و هنر مخصوص ضرورت دارد: هنر استنباط، هنر استخراج آبهای زیرزمینی از زیر قشر ظاهری.

غزالی در المستصفی تعبیر لطیفی دارد. او ادلّه را «شجره» و احکام را «ثمره» و عمل