ظاهراً مسئله تقصیر مطرح نیست. در باب اتلاف حتی اینکه اتلاف به عمد بوده یا به سهو نیز مطرح نیست. همینقدر که این کار انجام شده باشد کافی است. بنابراین اگر دو نفر با اتومبیل در مسیری عبور میکنند و یکی از مسیر خود منحرف شده و به دیگری بزند و خسارتی بر او وارد کند، اگر تشخیص عرف این باشد که اتلاف کننده این است، شرعاً مسؤول است و تا وقتی شرعاً مسؤول باشد بیمهاش هم اشکالی ندارد، بیمهای است در زمینه مسؤولیتهای شرعی.

میگویند بیمه شامل خساراتی که شخص عمداً وارد میکند نمیشود. این حرف درست است. شامل خساراتی میشود که خَطَئی باشد. اما یک شقّ سومی هم داریم.

آیا این شقّ سوم از نظر بیمه عمدی شمرده میشود یا خطئی؟ و در نتیجه آیا بیمه شامل آن میشود یا نه؟ این مسئله را، هم از جنبه حقوقی و هم از جنبه قضایی مطرح کردهاند؛ یعنی این مسئله، هم در باب غصب مطرح میشود و هم در باب قصاص و دیات، و آن این است که گاهی انسان مستقیماً منشأ اتلاف مالی یا وقوع جنایتی میشود خواه عمدی باشد و خواه خطئی. مثلًا فردی سنگی برمیدارد و به قصد فرار دادن گربهای پرتاب میکند. اتفاقاً سنگ به سر کسی میخورد و سر او میشکند.

اینجا اگرچه عمل او خطئی و غیرعمدی بوده ولی به هر حال مستقیماً انجام داده است. در مقابل، گاهی انسان خسارتی را غیر مستقیم وارد میکند. مثل اینکه فردی خانهای میسازد و سر تیرآهن را از دیوار خانهاش بیرون میگذارد. فرد دیگری که میآید از آنجا عبور کند، سرش به این آهن میخورد و میشکند. این در صورتی است که دیه وارد بشود. یا فرض کنید حمّالی باری از بلور بر پشت دارد و سرش پایین است و بدون توجه میآید از آنجا بگذرد. آن آهن به بلورها میخورد و میشکند. در این مورد چطور؟

مباشرت و تسبیب

اینجاست که مسئله دامنه داری مطرح میشود. میگویند جنایت یا اتلاف مال بر دو قسم است: مباشرتاً و تسبیباً. مباشرت و تسبیب، بابی دامنهدار در فقه دارند. کلی مطلب از نظر فقها هیچ محل بحث نیست و همه متفقاند بر اینکه فعل تسبیبی هم عیناً مثل فعل مباشری است. اما مثالهای زیادی پیدا میشود که محل تردید است که آیا اینها را باید فعل تسبیبی شمرد یا مباشری. این موارد را قدری توضیح