اسلام تأمین دیه را بر عهده شخص دیگر گذاشته، البته دیههایی که از روی عمد وارد نشده باشد بلکه از روی خطا باشد. اگر دیه از روی عمد باشد، هیچ بیمهای مسؤولیت آن را نمیپذیرد. شرط آن است که خسارتهایی که وارد میشود از روی عمد نباشد. در مورد دیه میگویند: برای بعضی از خسارتها که از روی خطا وارد شده باشد (مثل قتل از روی خطا یا جراحت سهوی) باید دیه پرداخت شود.

در باب دیاتِ فقه در این باره بحث مفصلی هست. آنجا میگویند که دیه را خود شخص نمیدهد، عاقله او میدهد. عاقله چه کسانی هستند؟ عاقله چند طبقهای هستند که به ترتیب باید متعهد دیه بشوند. یکی ورثه ذکوری که از ناحیه پدر به انسان انتساب داشته باشند: برادرها، برادرزادگان ذکور، عموها، یعنی یک طبقهای از ورّاث نه همه ورّاث. طبقهای از ورّاثِ انسان در یک مواقعی مثل یک دستگاه بیمه هستند و در این مواقع باید خساراتی را که انسان نه از روی عمد بلکه از روی خطا وارد میکند، بپردازند. این اشخاص که اگر روزی این شخص بمیرد داراییاش را به ارث میبرند، باید این خسارت را از ناحیه او بپردازند. این شبیه بیمه است ولی عین بیمه نیست؛ یعنی این کار با قرارداد نیست و به اصطلاح بیمه مالکی نیست، بیمه شرعی است؛ یعنی شارع الزاماً این بیمه را بر ورثه تحمیل کرده است و حق بیمهای که آن ورثه میگیرند همان ارثی است که اگر این شخص قبل از آنها بمیرد از مالش خواهند برد. پس در این مورد بخصوص که شخص خساراتی به افراد دیگر وارد میکند و باید در ازایش دیهای به آنها بپردازد- به شرط اینکه وارد کردن خسارت از روی خطا باشد نه از روی عمد- دیه را خودش نمیپردازد، دیگران از ناحیه او میپردازند، و این دیگران همانهایی هستند که گفته شد. اما آیا منحصر به آنهاست؟

خیر، اگر شخصی همچو کسانی را نداشته است، در اینجا میگویند چنانچه او مُعْتِقی [١] دارد، یعنی اگر قبلًا برده بوده و مولایی داشته و آن مولا او را آزاد کرده است او باید دیه این شخص را بپردازد. در اینجا میگویند دیه بر عهده معتق است. حال اگر کسی باشد که معتقی هم نداشته باشد، اصلًا یک آدم حُرّی است، هیچ وقت بنده و برده نبوده و از چنان طبقه ورّاث هم هیچ کس را ندارد، آنوقت اصطلاحاً میگویند:

ببینیم آیا ضامن جریره دارد یا خیر؟

[١] معتق: آزاد کننده برده