مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٥٦ - اصل « ما مِنْ عامٍّ الّا وَ قَدْ خُصَّ »

اصل « ما مِنْ عامٍّ الّا وَ قَدْ خُصَّ »

دلیل دوم مطلبی است که علمای اصول گفتهاند، که اگر بتوانم برایتان توضیح بدهم میتوانم مطلب خود را درباره این آیه گفته باشم.

میگویند: «ما مِنْ عامٍّ الّا وَ قَدْ خُصَّ» یعنی هیچ قانونی نیست مگر اینکه یک نوع استثنا برمیدارد. راست هم هست. به ما میگویند روزه بگیرید و میگویند مسافر شدی روزه نگیر، مریض شدی روزه نگیر. در نماز همین جور، در غیر نماز همین جور. میگویند هیچ عامّی نیست مگر اینکه استثنا دارد. به خود همین قاعده هم که هیچ عامّی نیست مگر اینکه استثنا خورده، استثنا خورده، یعنی بعضی از عامهاست که واقعاً استثنا نخورده و استثنا نمیپذیرد.

مقصود این است که بعضی از امور است که ابا دارد از تخصیص، یعنی ابا دارد از استثنا، آهنگ این عموم آهنگی است که نمیتواند استثنا بپذیرد. مثلًا در قرآن آمده است: وَ انْ تَشْکروا یرْضَهُ لَکمْ [١] اگر شاکر الهی باشید خدا میپسندد. این کلی استثنا نمیپذیرد، یعنی ممکن نیست یک وقت انسانی واقعاً شاکر باشد ولی خدا نپسندد؛ نه، این دیگر چیزی نیست که در یک مورد بالخصوصطور دیگر باشد مگر اینکه شکر نباشد.

حال در باب ناسخ و منسوخ هم همین جور است. بعضی از آهنگهاست که اساساً نسخ پذیر نیست، چون نسخ معنایش این است که منسوخ یک امر موقت است، در حالی که آهنگ آهنگی است که موقت بودن را نمیپذیرد؛ این اگر باشد باید همیشگی باشد، چطور؟ حال برایتان مثالی میزنم.

مثلًا اگر در قرآن وارد شده که: لاتَعْتَدوا انَّ اللَّهَ لایحِبُّ الْمُعْتَدینَ [٢] یعنی متجاوز نباشید که خدا تجاوزکاران را دوست نمیدارد، اینجا یک عمومی دارد از نظر افراد و یک استمراری دارد از نظر زمان. آیا ما میتوانیم برای این عام استثنا قائل شویم، بگوییم خدا ظالم را دوست نمیدارد مگر بعضی از ظالمان را؟! یعنی قدوسیت الوهیت از یک طرف و پلیدی و ظلم از طرف دیگر چیزی نیست که قابل جوش خوردن باشد که بگوییم خدا تجاوز کنندگان را دوست نمیدارد مگر آقای فلان کس