تقاضا نسبت به این کالا لنگ است؟ مسلماً وقتی که چنین نیروی صرفه داری باشد مشتری زیاد پیدا خواهد کرد، یعنی کارفرما زیاد خواهد شد و تقاضای زیاد بها را بالا میبرد و احیاناً موجب عرضه زیاد میشود؛ نوسانات رخ خواهد داد تا بالاخره به تعادل منتهی گردد؛ همان طوری که کم و بیش دیده میشود که کارفرمایان در موقع صرف داشتن کار، برای ربودن کارگر با یکدیگر مسابقه میدهند و اربابان نسبت به کشاورزان، و مزد کارگر افزایش مییابد زائد بر مقداری که برای ایجاد نیروی کار لازم دارد، هرچند در مرحله بعد به واسطه زیاد شدن قوه خرید توده کارگر قیمتها بالا میرود و سطح زندگی ترقی میکند؛ و گاهی به واسطه عدم امکان عرضه زیاد، نرخ پایین نمیآید. خلاصه چه دلیلی هست که نرخ نیروی کار در بازار اقتصاد سرمایه داری- که بازار آزاد و به قول حضرات هرج و مرجی است- مثل سایر کالاها بالا نرود و کارگر از آن استفاده نکند [١]؟.

ثانیاًفرضیه گذشته مبتنی بر این است که مزدی که به کارگر داده میشود- که مساوی ارزش چیزهایی است که باید به مصرف او برسد تا نیروی کار در او باقی بماند و یا موجود گردد- مساوی ارزش واقعی نیروی کار است زیرا علی المبنی ارزش هر چیزی مساوی است با مقدار کاری که در تولید آن صرف شده است.

ولی میتوان گفت همین خود دلیل قاطعی است بر بطلان نظریه «ارزش مساوی کاری است که صرف تولید شیء شده است» بلکه ارزش مساوی است با اثری که بر آن شیء، بالفعل بار است، خواه کار زیاد مصرف آن شده است و خواه کار کم، خواه علت آن با آنکه کار کم، مصرف آن شده است [ارزش زیادی دارد] این است که ابتکار نقش خود را ایفا کرده است و خواه از آن جهت که طبیعت نقش فعالی داشته است مثل ما نحن فیه. طبیعت با صنعت، به عبارت دیگر طبیعت زنده و طبیعت مرده که بعداً بحث خواهد شد، از این نظر متفاوت است. فرضاً نظریه

[١] ممکن است از این ایراد جواب داد که فرض مارکسیستها این است که مزد کار معادل ارزش واقعی است، و قانون عرضه و تقاضا را در مورد این کالا نیز جاری میدانند. ایراد متن آنگاه وارد است که فرضیه آنها این باشد که به کارگر مزد کمتر از ارزش واقعی داده میشود. از این جواب نیز میتوان جواب داد به اینکه هرچند مزد معادل با ارزش کار یعنی مقدار صرف شده در تولید نیروی کار است ولی از لحاظ امتیازی که این کالا دارد خواه ناخواه همیشه باید بازار سیاه داشته باشد و قیمتی بالاتر از ارزش واقعی خود را احراز کند.