مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٣١ - کتاب و سنت از دیدگاه فقهای اسلامی

اجتهاد را که استخراج احکام است از ادلّه «استثمار» میخواند.

حقیقت این است که این توجه که برای علمای اسلام پیدا شد از ناحیه خودشان نبود، پیش از همه خود قرآن کریم و پس از قرآن رسول اکرم مردم را به این حقیقت متوجه کردند. قرآن کریم که دعوت به تدبر در آیات قرآنی و تفکر در آنها میکند در حقیقت همین معنی را یادآوری مینماید. رسول اکرم اولین شخصی است که مسلمین را به سوی تعمق و اجتهاد و استخراج سوق داد. رسول اکرم با بیانات زیبای خود به مسلمین گوشزد کرد که کتاب و سنت استعداد پایان ناپذیری برای درک معانی تازه به تازه و نو به نو دارد. او درباره قرآن کریم فرمود:

ظاهِرُهُ انیقٌ وَ باطِنُهُ عَمیقٌ، لَهُ تُخُومٌ وَ عَلی تُخُومِهِ تُخُومٌ لا تُحْصی عَجائِبُهُ وَ لا تُبْلی غَرائِبُهُ [١] ظاهر قرآن زیبا و باطن آن ژرفاست، او را حدی است و فوق آن حد حد دیگر است، شگفتیهای آن برشمرده نمیشود و تازگیهای آن کهنه نمیگردد.

رسول اکرم درباره خودش و سخنان خودش فرمود: اوتیتُ جَوامِعُ الْکلِم [٢] سخنان جامع و دربرگیرنده به من داده شده است. و هم آن حضرت بیان لطیفی در همین زمینه دارد. در حدیث معروفی که در حجّة الوداع ایراد فرموده است و شیعه و سنی بالاتفاق آن را نقل و روایت کردهاند فرمود: نَضَّرَاللَّهُ عَبْداً سَمِعَ مَقالَتی فَوَعاها وَ بَلَغَّها مَنْ لَمْ یسْمَعْها فَرُبَّ حامِلِ فِقْهٍ غَیرِ فَقیهٍ وَ رُبَّ حامِلِ فِقْهٍ الی مَنْ هُوَ افْقَهُ مِنْهُ [٣] یعنی خداوند شاد و خرّم کند کسی را که سخن مرا بشنود و آن را به کسی که آن را نشنیده است برساند. همانا بسیارند کسانی که سخن پرمعنی با خود دارند ولی خود، آن را فهم عمیق نمیکنند و چه بسا کسانی که چنان سخنی را از بر دارند و فهم عمیق میکنند ولی وقتی که به دیگری منتقل میکنند او عمیقتر آن را فهم میکند. این