به هر حال همچو دایرهای به نام امر به معروف و نهی از منکر در تاریخ اسلام به وجود آمده و دایره وسیعی بوده است. هرچند حسبه و احتساب از آن نظر که وابسته به دستگاه حکومت و خلافت بوده نمیتوانسته کاملًا اسلامی باشد، اما نظر به اینکه خواسته مردم در مورد اجرای احکام و مقررات اسلامی آن را به وجود آورده بود، نسبتاً دایره مفید و ثمربخشی بوده است و حتی کتابهای بسیار خوب و نفیس در موضوع حسبه و وظایف محتسب نوشته شده است.

اخیراً کتابی دیدم به نام معالم القربة فی احکام الحسبه که یکی از فقهای شافعیه نوشته است و یک نفر مستشرق اروپایی نسخه آن را در اروپا به چاپ رسانیده است. کتاب نفیسی است. وقتی که انسان این کتابها را میبیند متوجه میشود که در گذشته به چه دقایقی از اصلاحات اجتماعی توجه و عنایت کردهاند و شعور دینی مسلمانان چقدر وسعت داشته! روی احساس وظیفه دینی و شرعی و اصل امر به معروف و نهی از منکر وظیفه خود میدانستهاند که در جمیع شئون زندگی اصلاحات به عمل آورند.

قلمرو دایره احتساب

جرجی زیدان میگوید دایره احتساب در قدیم همان کاری را میکرده که امروز شهرداریها میکنند. من عرض میکنم البته بسیاری از کارهایی که امروز شهرداری میکند در آن روز دایره احتساب انجام میداده است. مثلًا در کتابهایی که راجع به وظیفه محتسب نوشته شده نوشتهاند که محتسب باید مراقب باشد که لبنیات فروش روی شیر و ماست را بپوشد که مگس و حشرات روی آنها ننشیند و کثیف و آلوده نشود، یا آن پارچهای که قصاب یا لبنیاتی یا کبابی دم دستش دارد حداقل روزی یک بار با صابون شسته شود. لبنیاتی موظف است شبانه روزی یک بار ظرفی که شیر یا ماست خود را در آن ظرف میریزد و میفروشد بشوید. اگر حصار شهر خراب میشد وظیفه دایره حسبه بود که آن را بسازد. اگر شهر از لحاظ آب در مضیقه قرار میگرفت وظیفه دایره حسبه بود که آب کافی تهیه کند. و از این قبیل امور که معمولًا در زمان ما این کارها را شهرداریها انجام میدهند.

ولی وظیفه دایره حسبه منحصر به این کارها نبود. بسیاری از کارها را که امروز وظیفه شهربانی شمرده میشود آن روز محتسبین انجام میدادند. مثلًا آنها بودند که