مثلًا آنجا که ربا را در مقابل صدقه آورده یا قبلش آیه انفاق آمده- میشود ابتدا استظهار کرد که این آیات ناظر به همان ربایی است که در مواردی که انسان باید کار خیر انجام دهد، ربا بگیرد. به عبارت دیگر ناظر به ربای مصرفی و استهلاکی است.

ولی در عین حال به نظر میرسد با آن قیدهایی که دارد- مخصوصاً در جمله:

لاتَظْلِمونَ وَ لاتُظْلَمونَ و همچنین جمله: وَ ما اتَیتُمْ مِنْ رِباً لِیرْبُوَا فی امْوالِ النّاسِ فَلایرْبوا عِنْدَ اللَّهِ- باید بگوییم نه، از نظر قرآن ربا بهطور مطلق ظلم است نه بیرحمی و عدم احسان. اما عرض کردیم در روایات تعبیراتی آمده است که آن تعبیرات بیشتر ربا را محدود میکند به ربای مصرفی و استهلاکی یا ربای درماندگان. چندین روایت قریب به این مضمون است که از جمله یک روایت را الآن میخوانم:

عَنْ سَماعَةَ قالَ: قُلْتُ لِابی عَبْدِاللَّهِ علیه السلام: انّی رَایتُ اللَّهَ قَدْ ذَکرَ الرِّبوا فی غَیرِ آیةٍ وَ کرَّرَهُ..

[سماعه میگوید به امام صادق علیه السلام گفتم] من میبینم خدا ربا را در چند آیه ذکر کرده و تکرار نموده- یعنی خیلی اهمیت داده- فَقالَ: اوَتَدْری لِمَ ذاک؟ فرمود: میدانی برای چه؟ گفتم: نه. قالَ: لِئَلّا یمْتَنِعَ النّاسُ مِنِ اصْطِناعِ الْمَعْروفِ برای اینکه جلو کار خیر گرفته نشود. یعنی اگر کسی احتیاج داشته باشد البته جای معروف است (ظاهر قضیه این است که معروف یعنی کمک کردن در جایی که کسی احتیاج دارد و دیگری باید به او احسان و کمک بکند)؛ خدا ربا را حرام کرده، این راه را بسته تا مردم از طریق قرض الحسنه برای یکدیگر کارگشایی کنند نه از طریق ربا.

در روایت دیگری از حضرت صادق علیه السلام آمده است: وَ عِلَّةُ تَحْریمِ الرِّبوا (اینجا کلمهای هست که خوانده نشد. ظاهراً بالنّسبه بود ولی معنی نمیدهد و مغیر معنی هم خیال نمیکنم باشد [١]) لِعِلَّةِ ذَهابِ الْمَعْروفِ علت تحریم ربا این است که جلو احسان و کار خیر و تعاون گرفته نشود. وَ تَلَفِ الْامْوالِ وَ رَغْبَةِ النّاسِ فِی الرِّبْحِ وَ تَرْکهِمُ الْقَرْضَ وَ الْقَرْضُ صَنایعُ الْمَعْروفِ وَ لِما فی ذلِک مِنَ الْفَسادِ وَ الظُّلْمِ وَ فَناءِ الْامْوالِ. تنها به مسئله عدم احسان تکیه نشده. ربا موجب فسادها میشود که ظاهراً مقصود

[١] [این کلمه در چاپ جدید وسائل «بالنّسیة» میباشد.]