مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٨٦ - ید امین

عقد فاسد

میگویند در عقد فاسد هم اینطور است؛ یعنی اگر معاملهای کردیم که به یک دلیلی از ادله باب معامله، باطل بود مورد معامله حکم غصب را دارد. مثلًا شما اتومبیلی را میفروشید ولی اتومبیل مقبوض به عقد فاسد است و معامله شما باطل.

در اینجا اتومبیل شما که در دست آن مشتری است حکم غصب را دارد؛ یعنی اگر اتومبیل تلف بشود ولو او مقصر نباشد، ضامن اتومبیل است کما اینکه پول او هم اگر در دست شما باشد شما ضامن این پول هستید و اگر این پول حتی بدون تقصیر شما از بین برود، باز شما مسؤول و ضامن هستید.

ید امین

در غیر مقبوض به عقد فاسد چطور؟ در اینجا دو حالت پیش میآید: یک وقت ید، ید امین است. مثلًا شما مالی را به امانت به کسی سپردهاید، ودیعه سپردهاید یا اجاره دادهاید. در اینجا آن شخص حکم امین را دارد و امین ضامن نیست مگر اینکه مقصر باشد. اگر بدون تقصیر او مال تلف شود، ضامن نیست. فرضاً شما اتومبیلی کرایه میکنید و علیرغم رعایت شما دزد آن را میبرد. اینجا شما ضامن نیستید. اما اگر در حفظ آن کوتاهی کرده باشید، مثلًا اتومبیل را در جایی که نباید بگذارید گذاشته باشید، ضامن هستید. بنابراین مستأجر در حکم امین است و هر خسارتی که به خانه وارد شود اگر منشأ آن کوتاهی مستأجر بوده باشد، ضامن هموست. در غیر این صورت، مثلًا هواپیمایی از آسمان بیفتد و خانه را خراب کند، او دیگر ضامن نیست. اساساً میگویند: غیر از ید امین هر ید دیگری حکم غاصب را دارد.

اینها خود نوعی مسؤولیت است.

البته در ضمانت ممکن است عمل حرام نباشد ولی به هر حال شخص ضامن است. مثلًا شما به خیال اینکه مالی به فردی تعلق دارد آن را از وی میخرید. بعد معلوم میشود مال دزدی است. الان در دست شماست و شما غاصب نیستید، چرا که به قصد پول دادن و خریدن این کار را کردهاید. اما از طرفی امین هم نیستید. شما اکنون ضامن این مال هستید و اگر تلف بشود- ولو بدون تقصیر- باز شما ضامن هستید. منتها در این گونه موارد، شما اگرچه ضامن هستید و باید خسارت بپردازید