حرف خیلی حسابی است. اما این یک حرف حسابی است که فقط ما میتوانیم بگوییم یعنی با فلسفه ما سازگار است نه با فلسفه اینها. با فلسفه اینها هر انسانی با یک ماشین اساساً فرق نمیکند.

همینطور که ماشین در اثر کار و در اثر نیاز هیچ وقت نمیتواند خودش را بسازد، هرچه ماشین کار کند خود ماشین نمیتواند خودش را التیام بدهد، بسازد، تکمیل کند و به جلو ببرد، انسان هم نباید بتواند و هیچ حیوانی نباید بتواند. ولی اینکه انسان و حیوانها میتوانند این کار را بکنند در اثر نیروی حیات و اصالت نیروی حیات است. و لهذا اینها به هیچ شکلی نمیتوانند این مسئله را که کار حتی در تکامل زیستی هم مؤثر بوده است توجیه کنند. ولی روی نظریات ما تا یک حدی کار میتواند از نظر زیست شناسی هم نقش مؤثر داشته باشد. اما از نظر اینها نباید هیچ نقشی داشته باشد.

- بحث دیگری را مطرح کرده و آن بحث آراء، عقاید، احساسات، آرزوها، تمایلات شخصی و روانی است. از ... متفکر مارکسیست فرانسوی نقل کرده است که: هرچند که افکار و عقاید و عدالتخواهی و ... همه در تحول اجتماعی تأثیر میکنند، اما در عین حال خود اینها بهطور کامل تأثیرپذیر از شرایط اجتماعی هستند که اثبات کردیم که شرایط اجتماعی از مناسبات اقتصادی و مناسبات اقتصادی از وضع تولید تأثیر میپذیرند؛ یعنی خلاصه تفاوت کردن اینها، اینکه الآن در این شرایط آزادی حکومت مورد توجه است، در آن شرایط دین و هنر مورد تقاضاست، تمام اینها در آخرین تحلیل باز برمیگردد به ابزار تولید. در واقع امر هم آن چیزهایی که قبول داریم در عین حال تأثیر دارند. این یک نوع شاید رشوه و حق سکوت است که مسئله سرهم بندی شود وگرنه همانطور که اول جلسه آقای مطهری فرمودند اگر اینها بخواهند در هم تأثیر داشته باشند چنانچه در این تأثیر و تأثری که میپذیرند در دو پایه مساوی با هم هستند پس چرا زیربنا و روبنا؟ چه اشکال دارد برعکس بگیریم که افکار و احساسات و آراء و از این قبیل هستند که تغییر میکنند و ابزار تولید را تغییر میدهند. پس مسلم است که برای ابزار تولید ارزش دیگری قائل هستید، یعنی آن را علت میدانید. پس دیگر این حرف را نزنید یعنی به اصطلاح ماله روی آن نکشید، بگویید اینها تأثیرپذیرند.

- آن مثالی که قبلًا زدیم که چه اثری فرزند روی پدر میگذارد و چه اثری پدر روی فرزند، یعنی پدر علت واقعی برای فرزند است ولی فرزند که به وجود میآید اثری روی پدر خودش میگذارد.