مجموعه آثار ط-صدرا

مقدّمه

عوامل محرک تاریخ

تحول تاریخ و تطوّر تاریخ

آیا تاریخ براساس تصادف است؟

ارزش تاریخ

فرق میان تحول تاریخ و تطوّر تاریخ

نظریه ادواری بودن تاریخ

توجیه تاریخ بر اساس دین

سه بعد تاریخ در دید مذهبی

نظریات درباره عامل تحول تاریخ

ابتکار در انسان

نظریه هگل درباره روح زمان

فرهنگ بشری و فرهنگ ملی

نقش نابغه در حرکت تاریخ

نابغه کیست؟

تأثیر نوابع در تاریخ

تأثیر عوامل محرک تاریخ در یکدیگر

عامل جغرافیا و حرکت تاریخ

تأثیر نژاد

توجیه اقتصادی تاریخ

اصول چهارگانه دیالکتیک

دو مشخِّص تفکر دیالکتیکی

اسلام و تفکر دیالکتیکی

سخن راسل

مقصود از « زیربنا »

باید و نباید در مارکسیسم

شوخی طلبه ها

ارزش وجدان انسان

فکر ثنوی

نظریه درست

نظریه مارکسیسم

خوشبینی قرآن به تاریخ

اصل تأثیر متقابل و نتیجه آن

غلبه صلاح بر فساد در جامعه ها

داستان عالِم و صدر اعظم

1 نبرد حق و باطل در قرآن

تقریر مطلب به زبان حکمت الهی

نگاه مارکسیسم به تاریخ

ایراد وارد بر مورخان ماتریالیست

تعبیر علّامه طباطبایی

جنگ حق و باطل در قرآن

1 آیه 17 سوره رعد

سه نکته موجود در آیه

الف باطل به تبع حق پیدا می شود و با نیروی حق حرکت می کند

ب زوال باطل و بقای حق

ج نمود داشتن باطل

2 آیه 18 سوره انبیاء

خصلت خطایابی ذهن

2 نبرد حق و باطل در قرآن

3 آیات اول سوره محمد صلی الله علیه و آله

آیاتی که حاکی از تعزّز و بی نیازی اسلام است

فرق ضرورت ناشی از اختیار و ضرورت حاکم بر اختیار

آیات سوره نساء

آیات سوره روم

فهرستها

شعار انسانی و اصول ضد انسانی

فهرست آیات قرآن کریم

فهرست احادیث

فهرست اشعار عربی

فهرست اشعار فارسی

فهرست اسامی اشخاص

آیا همه جنگها ریشه اقتصادی دارند؟

فهرست اسامی کتب، مقالات، نشریات

ارزش تاریخ

دو عیب کتابهای تاریخ

پاسخ به نظریه بی ارزشی تاریخ

واقعه تاریخی کدام است؟

وظیفه مورخ

جامعه و فرد

1 جامعه و فرد

ترکیب جامعه از افراد، حقیقی است یا اعتباری؟

نظریه دورکهیم

نظریه درست

آیا تاریخ هدف دارد؟

فرق تربیت و صنعت

2 جامعه و فرد

آیا انسان، اجتماعی آفریده شده؟

فطرت قابل رشد یا مسخ است

نقش نوابغ و قهرمانان

تاریخ و علم، تاریخ و مذهب، تاریخ و اخلاق

تاریخ و علم

آیا تاریخ علم است؟

بررسی نظریات

آیا تاریخ علم است؟

ساده انگاری در قضاوتهای تاریخی

درسهای تاریخ و پیش بینی تاریخ

یک مثال

شخصیت مورخ، معیار قضاوت او

چرا برخی پیش بینی های تاریخ واقع نمی شود؟

آیا جامعه انسانی هدف دارد؟

داوری اخلاقی درباره فرد

نکوهش فردی در گذشته برای تبرئه جامعه حاضر

نتایج اجتماعی داستان موسی و خضر

علیت در تاریخ

وظیفه مورخ

جبر تاریخ

تصادف در تاریخ

سخن منتسکیو، مارکس و تروتسکی

تکامل تاریخ

1 تکامل تاریخ

تعریف « تکامل در تاریخ »

انحطاط غرب

تفسیر الهی تاریخ

درماندگی در تفسیر تکامل

حرکت جامعه بعد از تضادها

2 تکامل تاریخ

فرق تام و کامل

انسان کامل

ملاک تکامل

مسخ انسان در تمدن امروز

3 تکامل تاریخ

دو معنی برای تاریخ

تکامل علم تاریخ

مسئله بایدها و ارزشها

نظام احسن

پیش بینی آینده

آگاهی انسان در برابر طبیعت

آگاهی انسان نسبت به خود

آگاهی انسان از تاریخ خود

اصلاحات لنین

خودآگاهی در مقابل سنتها

سخن عالی آدام اسمیت و هگل

ریشه های فکری فلسفه مارکس

1 ریشه های فکری فلسفه مارکس

واقعیتها و افکار مؤثر در مارکس

نگاهی به فلسفه دکارت و فلسفه کانت

نگاهی به فلسفه هگل

تأثیرپذیری مارکس از هگل و فویرباخ

2 ریشه های فکری فلسفه مارکس

اجزاء اصلی مکتب مارکس

دو نوع تقسیم فلسفه

1 ایده آلیسم و ماتریالیسم

2 فلسفه بودن و فلسفه شدن

اشکال بر تقسیم دوم

تضاد خلّاق

مارکسیسم و امیدبخشی

3 ریشه های فکری فلسفه مارکس

سخن خاص هگل ضد هر چیزی از درون خودش جوانه می زند

آیا ممکن است متحرک عین محرک باشد؟

تضادها نقش تشویق و ترغیب را دارند

مکانیسم جدل

1 مکانیسم اندیشه

2 مکانیسم عمل

خصلت نسل جوان دگرگونی طلبی

4 ریشه های فکری فلسفه مارکس

مثلث « تز، آنتی تز، سنتز »

دو نوع وحدت وجود، و شباهت نظریه هگل با یکی از آندو

نقش فویرباخ

بطلان نظریه فویرباخ

5 ریشه های فکری فلسفه مارکس

توجیه جهان از راه دلیل و نه علیت در فلسفه هگل

استفاده غلط از فلسفه هگل

راههای گریز از پوچی گرایی و یأس فلسفی

1 انسان گرایی

2 تکامل

مثالهایی برای تبدیل کمیت به کیفیت

1 تبدیل آب به بخار

2 سرمایه داری

3 دموکراسی

داروینیزم و نظریه مارکس

6 ریشه های فکری فلسفه مارکس

تصور ماتریالیستها از خلقت

بیان فخر رازی

بطلان نظریه ماتریالیستها

ماده و نیرو

7 ریشه های فکری فلسفه مارکس

منشأ پیدایش دین از نظر فویرباخ

آیا دین منشأ از خودبیگانگی است؟

مرحله دوم گرایش از ایده آلیسم هگل به ماتریالیسم مارکس

« از خود بیگانگی » از نظر مارکس

خود را گم کردن

خود را یافتن

سخنان عرفا در این باب

مادیگرایی تاریخی

1 مادیگرایی تاریخی

تناقض میان ماتریالیسم تاریخی مارکس و منطق دیالکتیک

2 مادیگرایی تاریخی

تعدیل مارکس و انگلس در نظریه جبر اقتصادی

اصل تأثیر متقابل

راه دیگر تعدیل

اصطلاحات

1 ابزار تولید

2 نیروی تولیدی

3 وجه تولید

شیوه تولید فردی و جمعی

4 روابط تولیدی

5 روابط اجتماعی

3 مادیگرایی تاریخی

آیا جامعه و تاریخ تک ماهیتی است؟

نظریات مخالف

1 هر نهادی از جامعه یک روح دارد

2 هر تمدنی دارای یک روح مخصوص است

نهادهای مختلف در فرد انسان

بیان عرفا درباره ماهیت تاریخ

مکانیزم ماهیت اقتصادی تاریخ

« طبقه »

از نظر مارکسیسم تاریخ شکل ستیزه جویی دارد

پرکسیس یا فلسفه عمل

1 پرکسیس یا فلسفه عمل

رابطه میان انسان و کار

علم معیار علم است یا عمل معیار علم است؟

پراگماتیزم

بررسی نظریه پرکسیس

2 پرکسیس یا فلسفه عمل

معنی اول برای اینکه مارکسیسم فلسفه عمل است

معنی دوم

معنی دقیق « پرکسیس »

ریشه واحد این دو معنی

تعارض میان فلسفه عمل و جبر تاریخ

آزادی از نظر مارکسیسم

اختیار انسان

3 پرکسیس یا فلسفه عمل

از نظر مارکسیسم شرافت انسان به کار اوست

مسئله اخذ اجرت بر عبادات

چرا در فلسفه مارکس کار جوهر انسانیت است؟

مفهوم خاص « کار » در مارکسیسم

توضیح « کار آفریننده انسان است »

شباهت این نظریه با عرفان

بررسی این نظریه

بررسی نظریه تکامل تاریخی

نقش انسان در تکامل تاریخ

نظریه « اقتصاد، قوه محرکه تاریخ »

نقد این نظریه

نظریه فطرت

پاسخ به یک فرضیه

شناخت تاریخ

مفتاح فهم تاریخ

امتیاز آیت اللَّه بروجردی

آیا کار سبب تکامل زیستی است؟

سخن بوعلی

تکامل ابزار تولید معلول تکامل انسان است نه برعکس

غرایز اصیل انسان

1 تولید

پایگاه مستقل فکری انسان

2 تولید

ایدئولوژی و جهان بینی

کار تبلیغاتی غیر از کار علمی است

نقش تبلیغ

پیدایش مذهب

3 تولید

تعریف تکامل

تکامل حقیقی و تکامل مجازی

چند مثال

جامعه وحدت واقعی دارد

چگونگی انتقال دوره ها

ایراد اول

ایراد دوم

ایراد سوم

دوره اشتراک اولیه، دوره برده داری، دوره فئودالیسم

اجتماعی یا انفرادی بودن انسان

آیا انسان بالطبع اجتماعی است؟

نظریه صحیح

غریزه چیست؟

تکامل اجتماعی انسان

« فصل ممیز » انسان چیست؟

انسان، موجودی ابزارساز

نقد این نظریه

رابطه این نظریه با نظریه تبدل انواع

آیا شعور انسان بر ابزارسازی او مقدم است یا برعکس؟

اهمیت سر انگشتان دست انسان

مثال به سخن گفتن

راز تکامل جامعه انسان

توجیه دیگر و نقد آن

زندگی اشتراکی

ملاکهای زندگی اشتراکی

1 تولید جمعی

2 ساده بودن ابزار تولید

3 نبودن محصول اضافی

کاهش عواطف انسانی در اثر پیشرفت تمدن

سوسیالیسم اسلامی

علت جنگ در دوره اشتراک اولیه چه بوده؟

در دوره اشتراک اولیه چه تضادی بوده؟ !

دوره اشتراک اولیه و دولت

دوره اشتراک اولیه و خانواده

1 انتقال به دوره برده داری

فرضیه و نه وقایع تاریخی

مفهوم اعتبار

میراث خواهی ظلّ السلطان

فرضیه ما

حس استخدام

2 انتقال به دوره برده داری

انواع زندگی اشتراکی

در دوره اشتراک اولیه تضاد طبقاتی نبوده است

دوره برده داری

ریشه های برده داری

ساده بودن ابزار ملاک اشتراک نیست

ایرادها

انکار دولت در دوره اشتراک اولیه

بیان علمی

پیدایش دولت

دو نظریه مخالف

دولتهای دموکرات

دیکتاتوری پرولتاریا

ایرادها

مسئله بردگی در اسلام

دولت در کمونیسم نهایی

سخن خوارج

پیدایش مذهب

نظریات درباره علت پیدایش مذهب

1 تثبیت امتیازات طبقاتی

نقد این نظریات

نفی خلقت عالم از راه قدیم بودن ماده

رد این نظریه

1 از جنبه حکمت الهی

2 از جنبه علم

تحلیل گرایش بشر به توحید

دو تناقض

انتقال از دوره بردگی به دوره فئودالیسم

دلگرم نبودن برده به کار

خصوصیات دوره فئودالیسم

1 رابطه سرواژی میان مالک زمین و کشاورز

2 نظام ملوک الطوایفی

انتقال به دوره بورژوازی

یک نمونه

سرمایه داری

1 سرمایه داری

انقلاب صنعتی

نظریات درباره وجه تمایز ماشین

تغییر کمّی و تغییر ماهوی

نظریه اول ماهیت ابزارها تغییر نکرده

نظریه دوم اختلاف در نیروی محرک است

نظریه سوم ماشین تفاوت ماهوی دارد

ابعاد تکامل اجتماعی انسان

آثار منفی تکامل جامعه از نظر تقسیم کار

سخن توین بی

تئوری وحشتناک

خصوصیت طبقه پرولتر

مسئله فروش نیروی کار

2 سرمایه داری

ارزش اضافی

سلب مالکیت خصوصی ماشین

مسئله ماشین از نظر عدالت

حل بحرانهای ده ساله

نظریه عرضه و تقاضا

کار تاجر

3 سرمایه داری

ریشه ارزش

فرق میان مالیت و ملکیت در فقه اسلامی

شرایط مالیت یا ارزش مبادله

1 ارزش استعمال یا مفید بودن

2 رایگان نبودن

3 قابل اختصاص بودن

نظریه عرضه و تقاضا

نظریه کار

ایرادهای این نظریه

4 سرمایه داری امپریالیسم

پیدایش کارتلها

سندیکا

ایجاد انحصار در مواد خام و تأسیس بانک

جنگ میان امپریالیستها

داستان عبید زاکانی

نقش آگاهیهای مردم

سوسیالیسم

1 سوسیالیسم

تعاریف سوسیالیسم

دو نظریه درباره ریشه احساس « من » و « ما »

تعریف چهارم

سوسیالیسم علمی

سوسیالیسم عرفانی

توجه اسلام به هر دو جهت

سوسیالیسم واقعی

سخن غزالی

پدر و مادر سوسیالیسم علمی

2 سوسیالیسم

تولید برای قدرت ملی

ارکان سوسیالیسم

راه وصول به سوسیالیسم

جبر تاریخ و مسئله آزادی و اختیار

سوسیالیسم تخیلی

نظریه ما

اصل عدالت و اصل وحدت

سوسیالیسم، یک امر اختیاری

3 سوسیالیسم

مالکیت اجتماعی

مارکس و دموکراسی

اصول تئوری مارکس

دموکراسی در گذشته

سوسیالیسم به مقوله فرهنگ بستگی دارد نه اقتصاد

فلسفه تاریخ در قرآن

ترکیب جامعه

اجتماعی بودن انسان

چگونگی ترکیب جامعه

نظریه اول ترکیب اعتباری

نظریه دوم ترکیب ماشینی

نظریه سوم ترکیب اتحادی و انضمامی

نظریه چهارم ترکیب مخصوص به خود

کلام علامه طباطبایی

جامعه از نظر قرآن

اجتماعی بودن انسان

آیات دالّ بر اجتماعی بودن انسان

1 آیه سوره حجرات

2 آیه سوره زخرف

اختلاف استعدادها

آیات دالّ بر حقیقی بودن ترکیب جامعه

1 آیاتی که در آنها مخاطب امت است

2 آیاتی که برای امتها سنت و قانون قائل است

3 آیات دیگر

پاسخ به یک اشکال

تعبیر شیخ بهایی

اصالت یا اعتباریت جامعه - وحدت جامعه انسانی

مقایسه با نظریه دورکهیم

1 حقیقی یا اعتباری بودن افراد

2 هدفدار بودن یا نبودن جامعه

فطرت انسانی

سه عامل سازنده شخصیت انسان

جامعه انسانی در مجموع متکامل است

آیات دالّ بر استقلال فرد

1 آیه سوره نساء

2 آیه سوره رعد

وحدت جامعه انسانی

ناسیونالیسم و انترناسیونالیسم

اسلام و ناسیونالیسم

جامعه و نظریه فطرت

ریشه ثبات اخلاق فطرت است

نظریه اصالت هویتهای اجتماعی

فطرت، ریشه هویت فردی و اجتماعی انسانی

توضیح بیشتر نظریه فطرت

تفاوت نظریه مارکس و نظریه فطرت درباره هویت جامعه

جامعه واحد انسانی

احتمالات درباره آیه سوره حجرات

مسئله اکثریت آراء

تاریخ در قرآن

علم تاریخ

سه نوع علم تاریخ

1 علم به وقایع گذشته

2 تاریخ علمی

تاریخ و قانون کلی

3 فلسفه تاریخ

ویژگیهای تاریخ علمی

اعتبار تاریخ نقلی

آیا جامعه ضابطه کلی دارد؟

تفاوت ضرورت و جبر

تاریخ علمی مبتنی بر طبیعت داشتن جامعه است

آیا تاریخ، ماتریالیست است یا ایده آلیست یا رئالیست؟

نظریه درست

اسلام و نیازهای مادی

دعوتهای اسلام

آیاتی که روی معنویات تکیه کرده است

آیات سوره نساء

آیاتی که بر رضوان الهی تکیه کرده است

آیات نصرت خدا

آیات سوره حج

مَطلع دعوت پیغمبر اسلام

مادیت تاریخ از نظر قرآن

بیان طرفداران مادیت تاریخ

تقسیم جامعه به دو طبقه با دو طرز فکر

پیدایش تضاد

مذهب از نظر مادیت تاریخ

قطب بندیهای اجتماعی در قرآن از نظر قائلین به مادیت تاریخ

ردّ این نظریه

دعوت انبیای گذشته

صحنه سحره فرعون

فرزدق و هشام

آیات سوره طه

موانع پذیرش دعوت

2 عادت اجتماعی

معرفی ضدها

خاستگاه مذهب

خاستگاه مذهب از نظر ماتریالیستها

نظریه درست

مترَف بودن، یک مانع اخلاقی و اجتماعی

سه گروه در مقابل دعوت پیامبران

توضیح نظریه فطرت

آیه استضعاف

آیا آیه یک اصل کلی را بیان می کند؟

آیات دیگر

دو نوع استکبار

آیات استکبار

بررسی آیات استضعاف و استکبار

سه گونه توجیه آیات

آیاتی که شامل استضعاف و استکبار است

ملامت مستضعفین

دو گونه مستضعف

محاکمه میان مستکبر و مستضعف

ریشه فسادها، مترفین

آیات سوره غافر

مذهب و گرایشهای مذهبی از نظر قرآن

نظریات اجتماعی درباره مذهب

1 مذهب زاییده روح جمعی جامعه است

2 نظریه مارکسیسم

3 نظریه برخی ماتریالیستها

4 نظریه قرآن

قرآن به دو مذهب قائل است

منشأ شرک

شکستن حریم توحید

قوّت نیروی عادت

فساد عمل، ریشه دیگر شرک

رسالت ادیان الهی

معنی « دین »

چهار معنی برای « دین »

« دین » در قرآن

بازگشت چهار معنی به یک معنی

هدف اصلی انبیا

چند مفهوم مذهبی تاریخی

معنی اسلام

معنی ایمان

معنی اهل کتاب

شرک تاریخی و شرک خفی

معنی کافر

معنی منافق

گروههای چهارگانه در مقابل امیرالمؤمنین علیه السلام

خوشبینی و بدبینی به جهان و انسان

فیلسوفان گریان

صادق هدایت، پیام آور خودکشی

١٠٠١ ص

١٠٠٢ ص

١٠٠٣ ص

١٠٠٤ ص

١٠٠٥ ص

١٠٠٦ ص

١٠٠٧ ص

١٠٠٨ ص

١٠٠٩ ص

١٠١٠ ص

١٠١١ ص

١٠١٢ ص

١٠١٣ ص

١٠١٤ ص

١٠١٥ ص

١٠١٦ ص

١٠١٧ ص

١٠١٨ ص

١٠١٩ ص

١٠٢٠ ص

١٠٢١ ص

١٠٢٢ ص

١٠٢٣ ص

١٠٢٤ ص

١٠٢٥ ص

١٠٢٦ ص

١٠٢٧ ص

١٠٢٨ ص

١٠٢٩ ص

١٠٣٠ ص

١٠٣١ ص

١٠٣٢ ص

١٠٣٣ ص

١٠٣٤ ص

١٠٣٥ ص

١٠٣٦ ص

١٠٣٧ ص

١٠٣٨ ص

١٠٣٩ ص

١٠٤٠ ص

١٠٤١ ص

١٠٤٢ ص

١٠٤٣ ص

١٠٤٤ ص

١٠٤٥ ص

١٠٤٦ ص

١٠٤٧ ص

١٠٤٨ ص

١٠٤٩ ص

١٠٥٠ ص

١٠٥١ ص

١٠٥٢ ص

١٠٥٣ ص

١٠٥٤ ص

١٠٥٥ ص

١٠٥٦ ص

١٠٥٧ ص

١٠٥٨ ص

١٠٥٩ ص

١٠٦٠ ص

١٠٦١ ص

١٠٦٢ ص

١٠٦٣ ص

١٠٦٤ ص

١٠٦٥ ص

١٠٦٦ ص

١٠٦٧ ص

١٠٦٨ ص

١٠٦٩ ص

١٠٧٠ ص

١٠٧١ ص

١٠٧٢ ص

١٠٧٣ ص

١٠٧٤ ص

١٠٧٥ ص

١٠٧٦ ص

مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٩٧٥ - ارزش وجدان انسان

الْآخِرِ [١].

استاد: نه، ما در بخش آخر کتاب عدل الهی این دو آیهای که الآن شما خواندید و آیات دیگر را طرح کردهایم و از نظر خودمان آن تضادهای ظاهری که به نظر میرسد همه را حل کردهایم. چون آنجا مفصل بحث کردهایم دیگر تکرار نمیکنیم.

- به هرحال مسئلهای که نویسنده مطرح کرده که دین را به معنی یک نظام گرفته با بعضی از آیات سازگار است (حالا لَکمْ دینُکمْ را رها کنیم). مثلًا هُوَ الَّذی ارْسَلَ رَسولَهُ بِالْهُدی وَ دینِ الْحَقِّ لِیظْهِرَهُ عَلَی الدِّینَ کلِّهِ وَ لَوْ کرِهَ الْمُشْرِکونَ [٢] که دینهای باطل همه در یک سو و دین حق در یک سو و این دین بر آن دینها پیروز میشود. این خیلی خوب است که ما دین را به معنی آن نظام حق بگیریم که بر نظامهای باطل پیروز میشود. یا مخصوصاً در آن آیه: الْیوْمَ اکمَلْتُ لَکمْ دینَکمْ [٣] که در زمینه نظام اجتماعی اسلام و رهبری و حکومت و این مسائل است. وقتی که ما لفظ «دین» را بر کلمه «نظام» تطبیق میکنیم تمام این مفاهیم و معانی در آن جمع میشود، ولی وقتی که آن را در قالبهایی مثل اطاعت یا خضوع قرار دهیم دیگر ما نمیتوانیم آن مفهوم جامع را از دین استنباط کنیم.

استاد: همان معنی سومی که ایشان ذکر کردند همین نظامی است که شما میگویید. اشکال ما درباره چیست؟ چهار معنایی که ایشان ذکر کردند چنین بود: یکی تسلط و فرمانروایی. آیا خود تسلط و فرمانروایی خدا جزو این نظامی است که شما میگویید نظام دین؟ یا ایمان به این تسلط و فرمانروایی، کدام یک؟

- به هرحال آن یک واقعیتی است که در جهان هستی هست.

استاد: آن واقعیت که دین نیست، ایمان من به آن واقعیت دین است. جزای قیامت، خود جزا، وجود عینی جزا [جزو دین نیست.] در یک جا فرض این است که خود آن وجود عینی جزا دین گفته [میشود] یعنی خود قیامت جزو نظام دین است. در حالی که اعتقاد ما به فرمانروایی خدا و اعتقاد

مجموعهآثاراستادشهیدمطهری ج١٥ ٩٧٥ بررسی ..... ص : ٩٦٨

[١] بقره/ ٦٢.[٢] توبه/ ٣٣.[٣] مائده/ ٣.