در بعضی آیات دیگر تعبیر این است که بَعْضُکمْ مِنْ بَعْضٍ. در آیات معروف سوره آل عمران که از این آیه شروع میشود: انَّ فی خَلْقِ السَّمواتِ وَ الْارْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّیلِ وَ النَّهارِ لَایاتٍ لِاولِی الْالْبابِ. الَّذینَ یذْکرونَ اللَّهَ قِیاماً وَ قُعوداً الی آخر، تا آنجا که آنها میگویند: رَبَّنا انَّک مَنْ تُدْخِلِ النّارَ فَقَدْ اخْزَیتَهُ ... رَبَّنا انَّنا سَمِعْنا ... رَبَّنا و اتِنا ما وَعَدْتَنا [١]، در آیه ١٩٥ میفرماید: فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أنّی لا اضیعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْکمْ مِنْ ذَکرٍ اوْ انْثی خدای متعال دعای اینها را مستجاب فرمود؛ به درستی که من عمل هیچ عمل کنندهای از شما اعم از مرد یا زن را ضایع نمیگردانم. بعد میفرماید که بَعْضُکمْ مِنْ بَعْضٍ بعضی از شما از بعض دیگر هستید. این «بَعْضُکمْ مِنْ بَعْضٍ» چون اینجا بعض لامعین است، به معنای این است که همه از همه هستید، کأنه همه جزو همه هستید. عجالتاً همین سه آیه برای تفهیم این معنا کافی است.

- آیه بَعْضُکمْ مِنْ بَعْضٍ چه را میخواهد بیان کند؟

استاد: اینجا اتفاقاً خود ایشان هم نمیدانم چه غفلتی کردهاند که این جمله را در ذیل آیه تفسیر نکردهاند. آقای طباطبایی از اینجور فراموشیها در تفسیر المیزان زیاد دارند. مثلًا در اینجا میگویند که تفسیر این آیات در ذیل خود آنها میآید. ولی اغلب اینهایی که اینجا ذکر کردهاند در ذیل خود آن آیات هیچ بحثی در این زمینه نکردهاند. ظاهر این است که چون آنجا به صورت جمعی بیان شده: انَّ فی خَلْقِ السَّمواتِ وَ الْارْضِ ... لَایاتٍ لِاولِی الْالْبابِ. الَّذینَ یذْکرونَ اللَّهَ قِیاماً وَ قُعوداً وَ عَلی جُنوبِهِمْ، رَبَّنا و اتِنا ما وَعَدْتَنا، رَبَّنا انَّک ... انَّنا سَمِعْنا مُنادِیاً ینادی لِلْایمانِ همهاش به صورت «ما» است، اینجا هم میخواهد بگوید که اصلًا شما همهتان یکی هستید. فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ. مقصود این نیست که دعای یک فرد مستجاب شده. اینجا دعا دعای جمع است استجابت هم مال جمع است. بَعْضُکمْ مِنْ بَعْضٍ همه از همدیگر هستید؛ یعنی ما سرنوشت قومشان و جمعشان را تغییر میدهیم. منظور ایشان این است، که در اینجا مطلب را بیان نکردهاند.

بحث دومی که ما اینجا داشتیم این بحث بود که آیا ترکیب جامعه ترکیب حقیقی است یا نه؟ و اگر ترکیب حقیقی باشد به معنی این است که جامعه از خود، علاوه بر افراد و مستقل از افراد، حیات دارد و شعور دارد و وجدان دارد و اراده دارد و قهراً قانون و سنّت دارد و علاوه بر همه اینها در این

[١] آل عمران/ ١٩٠- ١٩٤.