فطریای که در جامعه هست و میتواند به مرحله فعلیت برسد. با کشف استعدادها فعلیت را میتوان به دست آورد کما اینکه با شناخت فعلیت گاهی استعدادها [کشف میشود.] [١] البته این را ما بهطور جزم نمیگوییم که همیشه قبلًا (قبل از مرحله فعلیت) قوّه و امکان را میتوان به دست آورد و از امکان فعلیت را، زیرا گاهی تشخیص آن خیلی مشکل است. و گاه انسان در خودش استعداد یک امری هست و خودش از استعداد خودش بیخبر است، بعد که حادثهای پیش میآید این استعداد، خودش را نشان میدهد یعنی به مرحلهای از فعلیت میرسد و تازه انسان وجود این استعداد را- و در واقع خودش را- کشف میکند، و کمتر کسی است که [قبل از آنکه دست به کاری بزند استعداد خود در آن کار را دریابد.] مثلًا یک نویسنده قبل از اینکه دست به نویسندگی بزند استعداد خودش را در نویسندگی کشف نمیکند، بلکه همین قدر که دست به قلم میبرد میبیند که استعداد دارد.

بنابراین، تعریف تکامل روی این حسابها تا اندازهای روشن میشود ولی کشف این مطلب که کمال انسان در چیست و کمال جامعه انسان در چیست، میتوان گفت مسئلهای است که هنوز درباره آن لااقل وحدت نظر پیدا نشده است. این است که مسئله تکامل خیلی مشکل میشود.

اصلًا ما چرا بحث را روی جامعه ببریم، از اول روی خود انسان و فرد ببریم که سادهتر است [٢]. در این صورت نیز هنوز نظریه واحدی در جهان برای کمال انسان پیدا نشده. به عبارت دیگر انسان کامل چه انسانی است؟

انسان کامل

در یکی دو سال پیش حدود پانزده سخنرانی در مسجد جاوید و غیره کردم راجع به مسئله «انسان کامل» که اصلًا انسان کامل یعنی چه و تعریفش چیست؟ انسان با چه چیز «انسان کامل» میشود؟

کلمه «انسان کامل» از اصطلاحاتی است که عرفا برای اولین بار خلق کردند و میگویند محیی الدین عربی اول کسی است که این اصطلاح را به کار برده است و ما چند کتاب به نام الانسان الکامل در عرفان داریم. فیلسوفان انسان کامل را یک جور تعریف میکنند، عارفها جور دیگری

[١] آیا به وسیله کشف استعدادها میتوان فعلیت آینده را شناخت؟ آیا به وسیله شناخت فعلیت، استعداد کشف میشود؟ انسان نمیتواند بدون تجربه و عمل استعداد خود را کشف کند، در عمل غالباً خود را کشف میکند. ولی انسان با یک جرقه عملی میتواند میزان استعداد خود یا دیگری را کشف کند (داستان بوعلی و بهمنیار و خواستن آتش از همسایه).[٢] همان اشکالی که در شناخت انسان کامل و معیارهای آن هست، به طریق اولی در شناخت جامعه کامل هست.