مَدْهَشَةٌ لِلْعَقْلِ انسان وقتی که در چارچوب فقر و مسکنت و نیاز گرفتار شود اصلًا عقلش را از دست میدهد و نمیداند چگونه فکر کند. مردم عوام ما هم میگویند: «شکم گرسنه ایمان ندارد» یا شکم گرسته عقل ندارد، هوش ندارد، فهم ندارد. این مطلب همین است که از نظر مسائل اقتصادی به قدر نیاز داشتن و یا نداشتن، مسئله مهمی است، مسئله روزی کفاف که جزء اصول اسلام است که کوشش کنید به قدر کفاف یعنی به قدری که به مردم محتاج نباشید [تأمین باشید.]

حتی در ذیل آیه کریمه رَبَّنا اتِنا فِی الدُّنْیا حَسَنةً وَ فِی الْاخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النّارِ [١] راجع به «اتِنا فِی الدُّنْیا حَسَنَةً» در احادیث وارد شده که حسنه دنیا روزی به قدر کفاف است که انسان محتاج مردم نباشد.

یا پیغمبر اکرم در کافی در مورد نان، همین کلمه نان (خُبْز) میفرماید: اللَّهُمَّ بارِک لَنا فِی الْخُبْزِ، لَوْ لَا الْخُبْزُ ما صَلَّینا وَ ما تَصَدَّقْنا وَ لا صُمْنا. خدایا به ما در نان برکت عنایت بفرما که اگر نان نباشد ما نمیتوانیم صدقه بدهیم، نمیتوانیم روزه بگیریم، نمیتوانیم نماز بخوانیم.

یا آن جمله معروفِ مَنْ لا مَعاشَ لَهُ لا مَعادَ لَهُ.

در اینکه در اسلام جایگاه بسیار پر ارزشی برای نیازهای اقتصادی قائل شدهاند بحثی نیست.

ولی سخن در این است که آیا ارزش اوّل و ارزش اصیل را برای این نیازها قائل شدهاند که هر چیز دیگری اگر برای انسان ارزش دارد ارزش تبعی و طفیلی است؟ یا اینطور نیست؟

نتیجه

اگر تاریخ در طبیعت خودش ماتریالیست باشد قهراً تمام قواعد و ضوابط تاریخ علمی باید براساس اقتصاد جامعهها توجیه بشود و بس، چون حاکم اصلی بر جامعهها از هر جهت اقتصاد بوده. اقتصاد میشود کلید شناخت هر جامعهای. آنوقت اگر بگوییم مثلًا جامعه رم چگونه فکر میکرده است؟ چگونه اخلاقی داشته است؟ چگونه مذهبی داشته است؟ میگوید تو به من بگو او چگونه زندگی مادی داشته است تا من فوراً به تو بگویم چگونه فکر میکرده، چگونه دینی داشته، چگونه اخلاقی داشته است، چون این کلید آن است و آن از این ناشی میشود.

آنوقت در گرایشهای داخلی، جامعهها در هر زمانی به طبقات و گروههای مختلف تقسیم میشوند. جنگها و نزاعها میان دو گروه درمیگیرد. اگر تاریخ و جامعه در طبیعت خودش

[١] بقره/ ٢٠١.