اینطور نیست که علم میخواسته از یک جایی پیدا بشود، حالا گالیله بود گالیله این کار را کرد، گالیله نبود بجایش «مالیله» پیدا میشد. اگر هم پیدا میشد صدسال بعد پیدا میشد. چنین نیست که نابغه هیچ نقشی در تاریخ نداشته باشد. مثلًا چگونه میشود گفت که این خواست جامعه بوده که کتابها و آثار بوعلی سینا پیدا بشود؛ اکنون در وجود او ظهور کرده، اگر او نبود یک کس دیگر در همان زمان پیدا میشد و همان کار را میکرد. اینجور نیست. اگر او نبود شاید صدسال، دویست سال بعد چنین کسی پیدا میشد. افرادی که اینجور نبوغ دارند، افرادی که یک شخصیت فردی دارند قهراً روی جامعه اثر میگذارند. اینها حرکت جامعه را سریعتر میکنند. اگر بوعلی سینا پیدا نشده بود دیگر بهمنیار زمان خودش هم پیدا نمیشد، ولی بوعلی سینا که پیدا میشود بهمنیارهایی در زمان خود او به وجود میآورد، و بهمنیارها که پیدا میشوند یک سلسله کارها انجام میدهند.

پس اینها حرکت جامعه را سریعتر میکنند. این است که نقش فرد را در جامعه نمیتوان انکار کرد.

- اینکه افراد را تشبیه میکنند به خمیر که هرچه جامعه آنها را بسازد به همان شکل در میآیند ...

استاد: برای اینکه فردیت را اصلًا قبول ندارند. ولی اینجور نیست.

- افرادی هم هستند در تاریخ که واقعاً جامعه آنها را ساخته است.

استاد: در آن مثال آب که ذکر کردم همینطور است. به قول شما اینها خمیری هستند که جامعه اینها را به هر شکل که بخواهد میسازد. افراد، مادهای هستند که جامعه آنها را میسازد ولی مادهها مختلفند. یک ماده صد درصد منفعل از جامعه است، مثل گچ شُلی که هر قالبی که برایش انتخاب کنند آن قالب را میپذیرد. اگر قالب کلّه سقراط درست کنند، از این گچ کلّه سقراط درست میشود، اگر قالب موش باشد موش درست میشود. ولی بعضی مادهها در مقابل قالبها عصیان دارند. البته همه افراد کم و بیش از جامعه اثر میپذیرند جز پیغمبران که آن هم اعتقاد ماست که هیچ از جامعه خود متأثر نمیشوند. البته حرف، حرف درستی است منتها چون در سطح اینها نیست اکنون ما بحث نمیکنیم. اینها موجوداتی هستند به قول حکما «مکتفی بذاته» یعنی فقط از درون خودشان مدد میگیرند و روی جامعه خود اثر میگذارند و از جامعه در حدودی اثر میپذیرند که به شخصیت آنها ارتباط ندارد، مثلًا زبان جامعه را میگیرند. به هر حال افراد نابغه نیز همیشه در