است که وجدانش او را متزلزل و ناراحت کرده و میفهمد که دارد راه غلط میرود و راه صواب غیر آن است و میتواند مهاجرت کند و نمیکند، میتواند سرپیچی کند و نمیکند.

٢. آیه سوره رعد

آیه دیگر که از یک نظر از این آیه مهمتر است آیهای است که میفرماید: انَّ اللَّهَ لایغَیرُ ما بِقَوْمٍ حَتّی یغَیروا ما بِانْفُسِهِمْ [١] خداوند وضع و سرنوشت قومی را عوض نمیکند و تغییر نمیدهد مگر آنکه آن قوم (توجه داشته باشید که بحث روی قوم است نه روی فرد) خودشان آنچه را که به خودشان مربوط است (این درست روح جمعی است)، خودشان را، شخصیت خودشان را عوض کنند و تغییر بدهند. اولًا اینجا کلمه یغَیروا به صورت فعل معلوم آمده نه به صورت فعل مجهول که انَّ اللَّهَ لایغَیرُ ما بِقَوْمٍ حَتّی یغَیرَ ما بِانْفُسِهِمْ [خداوند وضع قومی را تغییر نمیدهد] تا آنچه که مربوط به خُلق و روحیه آنهاست تغییر کند. نه، این یک چیزی است که از خودشان باید شروع بشود:

خودشان تغییر بدهند. یک مردم دیگر نمیتوانند ملتی را عوض کنند به طوری که استحقاق سعادتی را داشته باشند. خود ملت باید تصمیم بگیرند. بعلاوه اینجا که میگوید: انَّ اللَّهَ لایغَیرُ ما بِقَوْمٍ به افراد نظر ندارد، نمیگوید که افراد چنین؛ خود قوم را میگوید. اگر افراد هم گفته بود باز برای مطلب ما شاهدی بود؛ ولی بالاترش را گفته. خلاصه میگوید یک ملت باید خودش را عوض کند، روح خودش را باید عوض کند [تا وضعش تغییر کند.] اگر این ملت که باید روح خودش را عوض کند محکوم جبری روح خودش باشد، دیگر تکلیفِ به اینکه خودت را عوض کن، روح خودت را عوض کن، روح دیگری به خودت بده، معنی ندارد. این تکلیف کردن علامت این است که افراد در مقابل این روح جمعی که بر آنها حاکم است مجبور و دست بسته نیستند.

در بعضی آیات دیگر به صورت فردی ذکر شده که باز هم برای مدعای ما دلیل است. در خیلی آیات قرآن این گونه تعبیرات آمده است: وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ اخْری [٢] مخصوصاً این آیه: یا ایهَا الَّذینَ امَنوا عَلَیکمْ انْفُسَکمْ لایضُرُّکمْ مَنْ ضَلَّ اذَا اهْتَدَیتُمْ [٣] مراقب خود باشید، خود را بپایید. اگر خود را بپایید و مهتدی باشید ضلالت مردمِ دیگر به شما زیان نمیرساند. این کأنه مثل این است که: شما میتوانید در میان دریای آتش هم سالم بمانید. پس اینجور فکر نکنید که مردم که ضلالت پیدا کردند، دیگر ما هم چارهای نداریم. خواهی نشوی رسوا همرنگ جماعت شو، و بلکه وقتی که جماعت به یک شکل درآمد خود به خود انسان همرنگ جماعت میشود و نمیشود نشد.

[١] رعد/ ١١.[٢] انعام/ ١٦٤، اسراء/ ١٥، فاطر/ ١٨، زمر/ ٧.[٣] مائده/ ١٠٥.