بود- همان آیهای که شاخص همه آیات بود- ذکر کردیم. آیات دیگری هم هست. بعضی از این آیات آیاتی است که در آنها مستکبرین و مستضعفین در مقابل یکدیگر ذکر شدهاند. آیاتی داریم که در آنها فقط مستکبرین ذکر شدهاند. آیاتی هم داریم که در آنها فقط مستضعفین ذکر شدهاند، و همه اینها را باید بررسی کنیم ببینیم مفاد چیست.

دو نوع استکبار

اما مستکبرین. مستکبرین همیشه نقطه مقابل مستضعفین نیست (این هم خودش یک نکتهای است). قرآن نقطه مقابل مستضعف را یک چیزی قرار نداده که مفهوم استضعافگر داشته باشد مثلًا بگوید مستضعِفین. به جای اینکه بگوید: قالَ الْمَلأُ الَّذینَ اسْتَکبَروا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذینَ اسْتُضْعِفوا [١] نگفته: قالَ الْمَلأُ الَّذینَ اسْتَضْعَفوا لِلَّذینَ اسْتُضْعِفوا. البته شک ندارد که در اینجا این مستکبرها همان مستضعِفها هستند ولی قرآن روی استکبارشان بالخصوص تکیه کرده. البته ما دو نوع استکبار داریم: یک استکبار عملی که احیاناً در قرآن کلمه «فِی الْارْضِ» دنبالش میآید: تَسْتَکبِرونَ فِی الْارْضِ [٢] در زمین بزرگ فروشی میکنند، میخواهند خودشان را در زمین بزرگ بنمایانند و بزرگتر بر دیگران، که همان معنای استعلاء در زمین را دارد. این میشود استکبار عملی که مرادف میشود با استضعاف. یک استکبار اخلاقی هم ما در قرآن داریم. استکبار اخلاقی این است که انسان در مقابل حقیقت روحاً خاضع نشود. این تکبرِ در مقابل خداست، تکبرِ بر مردم نیست. نمیخواهد زیر بار حقیقت برود. ممکن است خودش یک آدم مستضعفی هم باشد ولی در عین حال در این جهت مستکبر است. به این معناست که خدا شیطان را مستکبر مینامد. شیطان که نه در گروه انسانها در طبقه استثمارگرهاست و نه اینکه بگوییم گروه جنها را دو طبقه کرده و خودش در آن طبقه است.

استکبار کرد از اینکه سجود کند و امر خدا را اطاعت نماید. در قرآن آنجا که «اسْتَکبَروا عَنْها» آمده (با کلمه «عَنْ» ذکر شده) و آنجا که اسْتَکبَروا «فی» آمده (اسْتَکبَروا فِی الْارْضِ) دو معنا دارد.

استکبار فی الارض همان استکبار عملی است که استضعاف را میفهماند. استکبار مطلق (اگر چیزی ذکر نشود) یا اگر با کلمه «عَنْها» مثلًا ذکر بشود غالباً آن مفهوم اخلاقی را دارد. (این را من به صورت کلی نمیگویم؛ آیاتش را میخوانیم، باز هم بررسی میکنیم). و قرآن اصلًا برای امر روحی و معنوی اصالت قائل است، نمیگوید که حتماً آن کسی که در مقابل آیات ما تکبر میورزد به دلیل این است که در اجتماع مستکبر است. از نظر قرآن عکس قضیه ممکن است باشد: به دلیل

[١] اعراف/ ٧٥.[٢] احقاف/ ٢٠.