اینها از نقشههای خودشان و از نقشه فکر استفاده میکردند، عقل را در خدمت هوای نفس و شیطنت خودشان قرار داده بودند. بالاخره عقل هم برای انسان یک نوری است. حس برای انسان نور است و راهنما. عقل برای انسان نور است و راهنما. و غریزه برای انسان نور است و راهنما.

ولی انسانی که عقل خودش را در خدمت نُکری علیه هدایت دین قرار میدهد، قرآن میگوید مَثَل چنین انسانی مَثَل کسی است که در ظلمت بیابان آتش روشن میکند و میخواهد در این تاریکی از نور آتشی که خودش روشن کرده استفاده کند. اول استفاده هم میکند، اطرافش هم روشن میشود ولی زود خدا میآید این نور را میبرد: وَ تَرَکهُمْ فی ظُلُماتٍ لا یبْصِرونَ. نه تنها اینها را در ظلمت باقی میگذارد که چراغی ندارند، بلکه بعد چشم و گوش و زبانشان را هم میگیرد چون اگر چشم باز باشد چنانچه از دور چراغی پیدا شود انسان میبیند که آنجا چراغی دارد سوسو میکند.

اگر گوش باشد، در آن ظلمت، انسان صدای بوق اتومبیلی یا زنگ شتری را میشنود، میفهمد که راه آن طرف است. و اگر زبان باز باشد انسان فریادی میکشد که چنانچه کسی آن نزدیکی باشد به او کمک کند. حتی این مشاعرشان از اینها گرفته میشود.

آیه بعد: اوْ کصَیبٍ مِنَ السَّماءِ فیهِ ظُلُماتٌ وَ رَعْدٌ وَ بَرْقٌ یجْعَلونَ اصابِعَهُمْ فی اذانِهِمْ مِنَ الصَّواعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَ اللَّهُ مُحیطٌ بِالْکافِرینَ [١]. مَثَل شدیدترش را ذکر میکند که اینها گاهی نه از نوری که خودشان روشن میکنند، بلکه از نوری که برای هدف دیگری پیدا میشود، برقی که در آسمان میجهد [میخواهند استفاده کنند] ولی آن برقها هم یک لحظه برای آنهاست، بعد از یک لحظه آن هم خاموش میشود و اینها درمیمانند. به این شدت [قرآن درباره منافقین سخن گفته است.]

غلبه صلاح بر فساد در جامعه ها

قرآن برعکس، برای خدعه موفقیت قائل نیست، نمیگوید عالم را خدعه اداره کرده. قرآن این منطق را قبول ندارد که تاریخ را زور و خدعه و ظلمت گردانده است. اصلًا از نظر منطق قرآن امکان ندارد که در مجموعِ جامعه بشریت غلبه با شر باشد و جامعه باقی باشد. اینکه پیغمبر فرمود:

الْمُلْک یبْقی مَعَ الْکفْرِ وَ لا یبْقی مَعَ الظُّلْمِ معنایش این است. ولی ما گاهی ظلم را در سطح بالا نگاه میکنیم. نادرشاه را میبینیم، همهاش ظلم است. ولی جامعه که نادرشاه نیست. به قول خود این آقایان برای شخصیت نباید اینقدر نقش قائل شد. همان زمانی که نادرشاه از کلّهها منارهها میسازد، شما به میان توده مردم و عموم مردم بروید یک آمارگیری بکنید، ببینید در مجموع آیا صداقت بر کذب غلبه دارد یا کذب بر صداقت؟ امانت بر خیانت غلبه دارد یا خیانت بر امانت؟ آیا

[١] بقره/ ١٩.