بر اساس مواد تولیدی؛ یعنی روابط تولیدی را ما اینطور تعریف میکنیم: رابطه میان انسانها از نظر مواد تولیدی، که این رابطه [میتواند] بر اساس مالکیت اشتراکی باشد یا بر اساس مالکیت اختصاصی، و مالکیت اختصاصی هم ممکن است شکلهای مختلف و گوناگون پیدا کند. این هم روابط تولیدی.

٥. روابط اجتماعی

حال اگر «مناسبات اجتماعی» یا «روابط اجتماعی» میگوییم، روابط اجتماعی شامل روابط تولیدی هم میشود ولی یک معنی اعم و وسیعتری است، چون روابط تولیدی یعنی روابط انسانها از نظر مواد تولیدی، ولی روابط اجتماعی یعنی روابط انسانها با یکدیگر از نظر اینکه با هم زندگی میکنند و زندگی اجتماعی دارند. آن روابط ممکن است که روابطی باشد نه از نظر امور تولیدی بلکه از نظر مثلًا رابطه حاکم و محکوم، اینکه مثلًا حکومت چگونه باشد. این خودش یک رابطه اجتماعی است میان افراد. اساساً رابطه بردگی، اینکه یک انسان مالک انسان دیگر باشد، یک نوع رابطه اجتماعی است نه رابطه میان دو انسان از نظر مواد تولیدی. این را هم میگویند «روابط اجتماعی».

علی الظاهر (علی الظاهر که میگویم برای اینکه بعد ببینیم چیز دیگری به نظر میرسد یا نه.)

آنچه را که ما «زیربنا» میگوییم شامل ابزار تولید، نیروهای تولیدی (با تفاوت مختصری که با ابزار تولید دارد) و وجه تولید و شیوه تولید میشود و اما «روبنا» همانهاست که شامل روابط اجتماعی و روابط تولیدی میشود. مثلًا اگر ابزار تولید در حد ابتدایی باشد و وجه تولید یعنی شیوه تولیدْ خصوصی باشد اقتضا میکند که رابطه تولید، مالکیت اختصاصی باشد. اما اگر ابزار تولید، تکامل یافتهتر و شیوه تولید، دسته جمعی باشد آن وقت اقتضا میکند که روابط تولیدی هم اشتراکی باشد. حال اگر ابزار تولید تکامل پیدا کرد و وجه تولیدْ اجتماعی شد ولی مالکیت در حد اختصاصی باقی ماند، میگوید وقتی که ابزار تولید ابزار دستی بود و شیوه تولید هم صنعت دستی و انفرادی بود، آن وقت مالکیت خصوصی باید میبود؛ آن مالکیت خصوصی این وجه تولید و این ابزار تولید را توجیه میکرد؛ ولی وقتی که وجه تولید عوض شد، این مالکیت خصوصی نه تنها نمیتواند آن را توجیه کند، به صورت یک سد و مانعی درمیآید. همین جاست که بحران به وجود میآید و خواه ناخواه انقلابی بروز میکند تا در آن انقلاب این رابطه تولیدی به گونهای قرار بگیرد که با آن وجه تولید هماهنگ باشد؛ و لهذا تز اینها این است: آنجا که ابزار تولید حالت دسته جمعی دارد (مانند عصر ما که ابزار تولید از حالت انفرادی خارج شده) نظام سرمایه داری که بر اساس مالکیت خصوصی است با آن سازگار نیست، چون سازگار نیست جبراً باید از بین برود، باید