حال از نظر مسئله عدالت قضیه به چه شکل مطرح میشود؟ از نظر عدالت، در اینجا مسئله ماشین یک مسئله جدید به وجود آورده است که قابل مطالعه است و در دوران قبل از ماشین چنین مسئلهای وجود نداشته و آن این است: ممکن است کسی از روی موازین عدالت ایراد بگیرد بر اینکه اصلًا آیا ماشین میتواند مالک خصوصی داشته باشد که یک نفر سرمایهدار برود با پول خودش یک دستگاهی را که به جای انسان کار میکند بخرد و از آن مانند یک ابزار خصوصی و مملوک خصوصی استفاده کند؟ اشکالش از این راه است: ممکن است کسی بگوید که خرید و فروش ابزارهای ساده بلااشکال است. یک نفر زحمتی میکشد کاری میکند و بیلی را میسازد، دیگری هم که میتوانست این بیل را بسازد به جای اینکه خودش این بیل را بسازد از محصول کار خودش پولی یا کالایی تهیه میکند آن پول یا کالا را میدهد و این بیل را میخرد. ولی ماشین اصلًا محصول کار فرد نیست، ماشین را فرد نساخته است جامعه ساخته است، تاریخ ساخته است، فرهنگ مستمر هزار ساله و بیش از هزارساله بشر ساخته است؛ یعنی هیچ کس نمیتواند ادعا کند که ماشین را من تولید کردهام، من اختراع کردهام. مسئله اختراعات ماشینی این است که افکار و اندیشههای بشر که در طول تاریخ روی یکدیگر انباشته میشوند، بعد به یک مرحله معین که میرسد آن نتیجه نهایی را میدهد، آنوقت انسان کار را به جزء اخیر علت تامّه نسبت میدهد غافل از اینکه این کار مال این جزء اخیر علت تامّه نیست مال مجموع علل است.

مثال سادهای عرض میکنم: ما ترازویی داریم و باری را که ده من وزن دارد در یک کفه آن گذاشتهایم. یک روز یک نفر میآید یک وزنه یک کیلویی در آن کفه دیگر میگذارد و میرود.

مسلّم است که با آن بلند نمیشود. یک کسی میآید یک وزنه دو کیلویی میگذارد. باز هم بلند نمیشود. یک کسی میآید یک وزنه نیم کیلویی میگذارد، باز بلند نمیشود. همینطور یکی یکی پشت سر یکدیگر میآیند. این باری که ده من یعنی سی کیلو است، تا بیست و نه کیلو و نهصد گرم هم که بیایند بگذارند بلند نمیشود. یک نفر میآید صد گرم روی این کفه میگذارد و این بار از جا بلند میشود. اینجا اگر آدم غافل باشد میگوید آفرین به این آدم! این همه آدم آمدند نتوانستند این را از جا بلند کنند، این آخری که آمد بلند کرد! نه، آخری که آمد به کمک دیگران این کار را کرد.

اگر این بلند شده معلول این صد گرم نیست، معلول مجموع این وزنههایی است که به تدریج روی یکدیگر گذاشتهاند.

ماشین معلول ابتکار و خلاقیت مغز یک نفر نیست. آن کسی که سادهترین ماشینها را اختراع