حال اگر از ما بپرسند: زندگی گنجشکها براساس مالکیت اشتراکی است یا بر اساس مالکیت اختصاصی؟ [میگوییم] براساس هیچ کدام، گله وار زندگی میکنند. میبینیم همیشه یک دسته گنجشک با همدیگر حرکت میکنند میروند صحرا و با همدیگر برمیگردند. و خیلی از مرغها این طورند؛ صبح گرسنه از لانه هایشان حرکت میکنند و تا شب مشغول جمع آوری دانه هستند، شب با شکمهای سیر برمیگردند و به لانه هایشان میروند. موضوعی نیست برای اینکه مالکیت اینها به صورت اشتراکی باشد یا به صورت انفرادی. در یک وقتی هم که بشر به این شکل زندگی میکرده، اگر گله وار زندگی میکرده دنبال صید و امثال آن بوده یا از علفهای بیابان و یا از میوههای جنگل استفاده میکرده است. احیاناً با هم زندگی میکردهاند اما مثل گوسفندان که به چرا میروند.

گوسفندها که به چرا میروند نه مالکیت اختصاصی دارند نه مالکیت اشتراکی. این زندگی، زندگی مرغان میشود.

- این احساس در انسان بوده که من میتوانم این چیزی را که او به دست آورده از او بگیرم و صاحب شوم.

استاد: اگر احساس هم باشد به صورت یک امر بالقوّه موجود است نه به صورت یک امر بالفعل.

وقتی که موضوعش در کار نباشد، ما نمیتوانیم بحث را در این جهت مطرح کنیم. این بحث روی انسان است. میخواهم بگویم وقتی که زندگی به این شکل باشد آن احساس نمیتواند بالفعل باشد.

اگر زندگی در این حد باشد (حدهای دیگرش را هم عرض میکنم) و اگر انسانها در یک زمانهایی و در یک جاهایی زندگیشان به این شکل بوده که صبح گرسنه از خوابگاه و غارشان بیرون میآمدهاند و دنبال روزی خوردن بودهاند و شام برمیگشتهاند، حداکثر فقط این بوده که برای فرزندان خودشان هم [غذا] تهیه میکردهاند یعنی همان کاری که حیوانات هم به حسب غریزه میکنند (حیوان حداکثر کاری که برای غیر خود میکند همان مقداری است که برای فرزند خودش میکند) این اشتراک شبیه اشتراک مرغان است ولی مالکیتِ اشتراکی نیست؛ یک نوع اشتراک زندگی هست اما مالکیت اشتراکی نیست. آخر چیزی در بین نیست که بخواهد بگوید من مالک باشم یا تو مالک باشی، همه برای چریدن به صحرا میرفتند و برمیگشتند.

نوع دیگر اشتراک را باید اشتراک گرگان نامید. آن اگر اشتراک مرغان بود این اشتراک گرگان است. این مقدار حس در حیوانات پیشرفته و لااقل باهوشتر هست که کار اشتراکی که به نفع همه انجام میگیرد باشد. گرگها برای اینکه گوسفند را از گله بگیرند گروه تشکیل میدهند، یعنی این حیوان به حسب غریزه میفهمد که اگر تنها به گله بزند از شر چوپان و سگهای گله در امان نیست.