بنابراین، نظر دوم این است که جامعه فرد را میسازد ولی در عین حال- به قول نویسنده- حسابی نظیر قصه مرغ و تخم مرغ در کار است که آیا مرغ از تخم مرغ است یا تخم مرغ از مرغ؟

جواب این است: هر دو، مرغ از آن تخم مرغ است و آن تخم مرغ دیگر از این مرغ. یعنی باید گفت جامعه فرد را میسازد، منتها فرد نیز به اعتبار شخصیت اجتماعیاش جامعه را میسازد زیرا افراد دیگر را میسازد که از افراد دیگر جامعه تشکیل میشود.

ترکیب جامعه از افراد، حقیقی است یا اعتباری؟

میگوید آیا فرد جامعه را میسازد یا جامعه فرد را میسازد؟ این بحث، بحث خوبی است که در کتب جامعه شناسی هم آن را طرح کردهاند. ما زمانی خودمان در انجمن پزشکان و مهندسین مسئلهای را طرح کردیم، بعد اتفاقاً دیدم که جامعه شناسان غربی هم تقریباً به همین شکل قضیه را طرح کردهاند. ما با زبان فلسفی خودمان به این شکل طرح میکنیم: آیا ترکیب جامعه از افراد یک ترکیب حقیقی است یا یک ترکیب اعتباری؟ ترکیب حقیقی آنجاست که عناصری طبیعی در یکدیگر اثر بگذارند و یک نوع فعل و انفعال بینشان صورت بگیرد و بعد یک حالت جدید به وجود بیاید که به آن بگوییم مرکب، مثل همه ترکیباتی که در طبیعت به وجود میآید. مثلًا آب یک مرکب حقیقی است که از ترکیب دو عنصر سادهتر [به وجود آمده است.] این دو عنصر ساده وقتی با یکدیگر تلاقی میکنند، در یکدیگر نوعی اثر میگذارند، فعل و انفعالی صورت میگیرد و از این فعل و انفعال یک پدیده جدید به نام «آب» به وجود میآید که واقعاً پدیده جدید است. این را میگوییم مرکب حقیقی.

مرکب اعتباری آن است که اگر ما شیئی را یک مرکب حساب میکنیم واقعاً ترکیبی میان افراد نیست، فقط اجتماع است، یعنی یک جا جمع شدن است نه بیش از این. درختهای یک باغ هرکدام فقط خودش برای خودش هست؛ یعنی وجود این درخت در اینجا هیچ اثری در وجود آن درخت دیگر ندارد، هرکدام مستقلًا از خاک و آب و هوا و نور استفاده میکنند، فقط یکجا جمع هستند.

گوسفندان یک گلّه نیز فقط با هم در یک جا جمع هستند، این آب خودش را میخورد و علف خودش را میچرد و آن آب خودش را میخورد و علف خودش را میچرد بدون اینکه روی یکدیگر اثر بگذارند. اینها را مرکب اعتباری میگوییم.

در باب جامعه انسانها این سؤال هست: آیا افراد انسان که یک جامعه را تشکیل میدهند به صورت یک مرکب واقعی در میآیند؟ یعنی جامعه یک مرکب واقعی است و افراد به منزله عناصری که بعد از ترکیب در ضمن مرکب هستند؟ یا نه، جامعه هیچ فرقی با اجتماع درختها و غیره ندارد، فقط زندگی در کنار یکدیگر است؟