بکند (استعداد تجارت دارد ولی پول به قدر کافی ندارد، استعداد کشاورزی دارد پول به قدر کافی ندارد، استعداد کارخانه دایر کردن دارد پول ندارد) بانک میآید از همین پولهای کوچک هزار تومان دو هزار تومانی که اینجا جمع کرده، پانصد هزار تومان، یک میلیون تومان در اختیار شخصی قرار میدهد و به او میگوید که تو طرحت را بده برو با این کار کشاورزی کن یا کار صنعتی بکن. این سبب میشود که سرمایهها به صورت جزء جزء جمع بشود بعد به صورت یک کل یک قدرت اقتصادی تشکیل بدهد و یک کار بزرگ انجام بشود. بنابراین بانک میتواند خدمت بکند.

البته میدانیم به این [استدلال] جواب دادهاند که: در اینکه این امر، امر لازمی است که سرمایههای کوچک به جریان بیفتد بحثی نیست ولی آیا به جریان افتادن سرمایههای کوچک راهش منحصر به همین صورتی است که بانک عمل میکند یعنی صورت ربوی که به عنوان قرض از این بگیرد و به عنوان قرض هم به آن بدهد؟ یا اینکه نه، راه دیگر هم دارد که بهتر از این هم هست. راه ربوی راهی است که فقط بانک در این میان استفاده کامل میبرد ولی راه غیر ربوی هم در اینجا وجود دارد که حالا بحث بانک فعلًا مطرح نیست [١].

آنوقت اینها میگویند بانکهای بزرگ- مثل این بانکهای بین المللی که الآن وجود دارد- به وجود میآید و سرمایههای بانکی با سرمایههای صنعتی با همدیگر ترکیب میشوند و یک قدرت خیلی بزرگی را در دنیا به وجود میآورند و بعد اساساً اینها فقط دنیا را باید تصاحب کنند، دیگر یک مملکت و دو مملکت برای اینها کافی نیست.

حال امثال لنین میخواهند قضیه را به آنجا منتهی کنند [که امپریالیسم از این طریق از پا درمیآید.] مارکس در این زمینه صحبتی نکرده. گاهی از مارکس و انگلس در زمینه امپریالیسم هم نقل میکنند ولی آنچه که نقل میکنند همان حرفهایی است که در زمینه کاپیتالیسم گفتهاند، در اینجا همان حرف را میآورند تعمیم میدهند و الّا آنها برای خصوص امپریالیسم چیزی نگفتهاند.

کاپیتالیسم را میگفتند به آن صورت از پا درمیآید که از پا هم در نیامد.

جنگ میان امپریالیستها

حالا امپریالیسم به چه شکل از پا درمیآید؟ اینها به نظر من نتوانستهاند یک فرمولی ارائه بدهند که بالجبر و بالضروره امپریالیسم از پا در بیاید. دلیلش هم این است که از پا درنیامده و از وقتی امپریالیسم شده خودش را امپریالیسم حفظ کرده است. میگویند همین قدر که امپریالیسم پایش را

[١] [علاقه مندان میتوانند به کتاب مسئله ربا اثر استاد شهید مراجعه نمایند.]