البته منظور واضح است که افراد جسم دارند و روح. افراد از نظر جسمی که با همدیگر ترکیب نمیشوند. هیچ کس در این باره بحث نمیکند. دورکهیم هم چنین حرفی نزده. اجسام که با یکدیگر ترکیب نمیشوند و استقلال دارند. رابطه اجسام با یکدیگر نظیر رابطه درختهای یک باغ با یکدیگر است. ولی انسانها شخص دارند و شخصیت. شخص ما به همین اندام ما مربوط است. من از آن نظر که اسمم زید است و پسر فلان شخص و دارای این جسم و این اندام هستم این شخص هستم. ولی من، شخصیتم، منام، منشام، مجموعه افکارم، مجموعه عقایدم، مجموعه تمایلاتم، مجموعه ملکاتم (ملکات بدم و ملکات خوبم) است، اینها مجموعاً شخصیت من را به وجود آورده، پس شخصیت من به فرهنگ من مربوط میشود. حال این فرهنگی که در من به وجود آمده از کجا به وجود آمده؟ آیا همه آن از خودم جوشیده؟ اینطور نیست؛ این را جامعه به من داده. البته من هم به جامعه [چیزهایی] دادهام. ولی من یک فردم در میان سی میلیون جمعیت. من به اندازه مثلًا یک سی میلیونیم دادهام و سی میلیون برابر گرفتهام. البته افراد فرق میکنند. افرادی هستند که به نسبت دیگران زیادتر [چیزهایی به جامعه] دادهاند. پس آنچه که به شخصیت من مربوط میشود حاصل ترکیب شخصیت من است با شخصیت افراد دیگر جامعه.

بعد میگویند: «... حسب ما یمِدّه (یا یمُدّه) الاشخاص من وجودهم و قواهم و خواصهم و آثارهم» این رابطه حقیقی فرد با جامعه منجر به یک وجود جدید میشود به حسب آنچه که جامعه امداد میکند یعنی افراد مدد میکنند از وجودشان، نیروهایشان، خواصشان و آثارشان. «فیتکوّن فی المجتمع سنخ ما للفرد من الوجود و خواص الوجود» در جامعه یک امری که سنخ افراد است ولی او انسان الکل است (که این را ما در کتاب قیام و انقلاب مهدی علیه السلام تعبیر به انسان الکل کردیم) پدید میآید، یک انسان الکل به وجود میآید نه انسان کلی. اشتباه نشود؛ فرق است میان انسان کلی [و انسان الکل.] کلی آن است که این یک فردش است و آن یک فردش. کل یعنی آن که همه اینها به منزله یکی است، یعنی آن یک شیء است و اینها همه اجزایش هستند.

جامعه از نظر قرآن

«و لذلک [١] اعتبر القرآن للامّة وجوداً» قرآن برای امت وجودی قائل است. امت را خود ایشان در همان ذیل آیه سوره بقره معنی کردهاند که امت را از آن جهت امت میگویند که مردمی [دارای یک مقصد هستند] چون از أَمَّ یأُمُّ به معنی قَصَدَ یقْصُدُ است. وقتی که یک مردمی با یک مقصد و به

[١] این خیلی مهم است.