طبقه محروم از نظر او همیشه لامذهبی است، حرفی که همیشه واقعیت خلافش را ثابت میکند. از نظر او طبقه محروم همیشه روشنفکر است و گرایش به ضد مذهب دارد و فقط طبقه برخوردار است که گرایش به مذهب دارد.

ولی بعضی دیگر با قبول اینکه خاستگاه مذهب مادی است یعنی مذهب هم خودش مظهری از مظاهر گرایش طبقاتی است، همین طوری که به دو اخلاق قائل هستند: اخلاق طبقه استثمارشده و اخلاق طبقه استثمارگر، همچنین به دو مذهب قائل شدند. آنهایی که نخواستند به مذهب بدبین باشند گفتند مذهب هم دوگونه است: مذهب طبقه استثمارگر و مذهب طبقه استثمارشده. قهراً همین طوری که اخلاقِ طبقه استثمارگر یک اخلاق مرده و اخلاقی است که براساس تسلیم و تمکین و خلاصه محافظه کارانه و سنت گرایانه است ولی اخلاق طبقه استثمارشده برعکس، اخلاق انقلابی و سنت شکنانه و روشنفکرانه است، همچنین مذهب طبقه استثمارگر یک مذهب توجیهگر و سنت گرا و محافظه کار و مذهبی است که دائم میخواهد دعوت به آرامش و رضا و تسلیم بکند، ولی مذهب طبقه استثمارشده به حکم خاستگاه طبقاتی خودش مذهب مهاجم میشود، یک مذهب انقلابی و حرکت زا.

به هر حال- چه به آن نظریه قائل باشیم چه به این نظریه- خاستگاه مذهب یک خاستگاه مادی است، منتها یک وقت هست که تنها طبقه استثمارگر را خاستگاه مذهب میدانیم، و یک وقت هست که میگوییم ما دو نوع مذهب داریم. یک وقت هم ممکن است کسی عکس نظریه اول را بگوید که اصلًا مذهب یک خاستگاه بیشتر ندارد و آن طبقه استثمارشده است. مذهب به این طبقه اختصاص دارد. ولی او نیز برای مذهب خاستگاه مادی قائل شده است.

- فکر میکنم نیچه شقّ ثالث را قائل بوده است.

استاد: نه، نیچه شقّ دوم را قائل بود و به عکس مارکس میگفت. او خاستگاه مذهب را مادی میدانست، به خود مذهب هم اعتقاد نداشت، به خدا هم اعتقاد نداشت ولی میگفت مذهب اختراع طبقه ضعیف است ولو به حکم طبیعت ضعیف مانده باشند. به استثمار هم کار نداشت. او معتقد بود که تکامل به وسیله اقویا و قهرمانان و ابرمردها صورت میگیرد، و اخلاقی هم که او تأیید میکرد اخلاقی بود که به سود ابرمردها باشد. میگفت حرفهایی مانند رحم و مروّت و دستگیری و احسان همه چرند است و باید دور ریخت. آن کسی که در قانون تنازع بقا ضعیف مانده است همان ضعفش بزرگترین گناهش است و باید هم از بین برود و ضعفا چون در میدان تنازع بقا صلاحیت بقا نداشتند- و آنهایی که صلاحیت بقا داشتند قهرمانان و ابرمردها و نیرومندها بودند- نیرنگ