[در بیان] شرک خفی [باید گفت] هر اندازه که اخلاص ضعیف باشد شرک است. هر ریایی شرک است. هر ریاکاری مشرک است اما نه آن مشرک تاریخی که قرآن میگوید که نجس است یا از زمره مسلمین خارج است. [این نوع شرک] گناه بسیار بزرگی (گناه کبیره) است. حتی هر اندازه که از اخلاص انسان در عمل کاسته بشود نوعی شرک است. اگر انگیزه انسان در یک کار عادی غیر خدا باشد آن خودش یک درجه از شرک است. حدیث است که کسی که به سخن گویندهای گوش میدهد اگر برای خدا گوش کند در همان حال دارد خدا را پرستش میکند، اگر برای خدا گوش نکند همان ناطق را دارد پرستش میکند. این خودش یک نوع پرستش است. مَنْ اصْغی الی ناطِقٍ فَقَدْ عَبَدَهُ هر کسی که به سخن یک گوینده گوش کند دارد او را پرستش میکند. اگر همان را برای خدا گوش کند در همان حال دارد خداپرستی میکند؛ برای خدا گوش نکند، در همان حال خداناپرستی میکند، یعنی نوعی شرک.

اما اینها شرکهای تاریخی نیست، بحث ما روی شرک تاریخی است. حتی حدیث دارد که شرکهایی در حدهایی در انسان نفوذ پیدا میکند که اصلًا انسان خودش نمیفهمد. در حدیثی هست: انَّ دَبیبَ الشِّرْک فِی الْقَلْبِ اخْفی مِنْ دَبیبِ النَّمْلَةِ السَّوْداءِ عَلَی الصَّخْرَةِ الصَّمّاءِ فِی اللَّیلَةِ الظَّلْماءِ [١]. یعنی پیدایش شرک روی دلها مخفیتر است از حرکت مورچه سیاه در شب تاریک روی سنگ سخت. چقدر بیعلامت است؟! چون بحث ما روی شرک تاریخی است، لزومی ندارد روی اقسام شرک بحث کنیم.

معنی کافر

لغت دیگر در قرآن لغت «کافر» است. آیا لغت کافر مرادف با مشرک است؟ مسلّم مرادف با مشرک در اصطلاح قرآن نیست چون شامل اهل کتاب هم میشود و قرآن اهل کتاب را مشرک از نظر تاریخی نمینامد ولی کافر مینامد. و بلکه حتی اعم از مشرک و اهل کتاب است، یعنی افرادی که نه مذهب شرک و نه مذهب اهل کتاب را دارند ولی مذهب اسلام را هم ندارند، اینها کافرند؛ اگرچه اینها همیشه در اقلیت بودهاند چون مذهب یک امر فطری است و در طول تاریخ همیشه مذهب به شکلی وجود داشته. افراد و گروههایی بودهاند که اساساً هیچ مذهبی نداشتهاند و یا اگر هم به یک معنا یک پرستشی داشتهاند [مذهب شمرده نمیشود چون] رکن دین و مذهب در قرآن اعتقاد به

[١] بحارالانوار، ج ٧٢، باب ٩٨/ ص ٩٦، با اندکی اختلاف.