است برای فرزند نه فرزند علت برای پدر. ولی همین فرزند در همان حالی که پدیدهای است ناشی از وجود پدر و به این معنا که او ناشی از وجود پدر است پدر ناشی از وجود او نیست، به وجود آمدنش روی پدر اثر میگذارد، همین چیزی که ما میگوییم که انسان اگر پدر بشود تغییر کیفیت و تغییر ماهیت میدهد. یک آدم پخته و پیر به یک آدم جوان میگوید آقا، پدر نشدهای تا ببینی وضع چیست و یک پختگی پیدا کنی؛ یعنی داشتن فرزند هم به نوبه خود یک سلسله آثار روی پدر میگذارد. نه این است که وجود فرزند که معلول اوست هیچ اثری روی او نگذارد.

پس این نفی مطلق بودن علت است نه اینکه تأثیری متساوی در اینجا قائل باشیم. خودشان به این شکل توجیه نکردهاند، ما ناچاریم که حرف اینها را به این معنا توجیه کنیم. البته این بستگی دارد به اینکه ما آن اصلی را که به نام «اصل تأثیر متقابل» میگویند بررسی کنیم ببینیم آنها در اصل تأثیر متقابل آیا همین حرف را میزنند، یعنی در اصل تأثیر متقابل میخواهند نفی مطلق بودن اصل علیت را کرده باشند یا بگویند نه، اصلًا علیت همیشه چنین است [که علت و معلول بهطور یکسان روی هم اثر میگذارند؟] غرضم این است که یک مفرّی و یک توجیهی اجمالًا دارد.

پس تعدیلی که اینها کردند ما فعلًا به همین توجیه صحیحش قبول میکنیم، میگوییم این تعدیل همین است که اگرچه اقتصاد علت است و مناسبات حقوقی و اجتماعی همه اینها معلول هستند و یک نوع تقدمی برای این علت نسبت به معلول هست، اما چون هر علتی علت مطلق نیست و به نوبه خود از معلول خودش تأثیرپذیر است، پس این زیربنا تحت تأثیر آن روبناها هم قرار میگیرد.

و نتیجه نهایی باز این میشود که زیربنا بودن سر جای خودش محفوظ است چون تعیین کننده نهایی باز هم اقتصاد است. روبنا روی زیربنا اثر میگذارد اما این اثرگذاشتن منافات ندارد با اینکه تعیین کننده واقعی و نهایی باز هم زیربنا باشد. مثل یک سواره و یک مرکوب، که این روی آن تا حدی اثر میگذارد ولی باز راه واقعی را اوست که دارد میرود نه این؛ اگرچه مثال راکب و مرکوب مثال کافی نیست. از این مطلب بگذریم.

در خلال بحثها [مؤلف] میگوید گذشته از اینکه خودشان آمدند با این بیان یعنی با استمداد از یک اصل از اصول دیالکتیک که اصل تأثیر متقابل باشد تعدیلی به وجود آوردند، از راه دیگر هم باز میتوان این تعدیل را به وجود آورد. البته آن راه دیگر هم اگر بخواهد مبنای فلسفی داشته باشد به همین راه میپیوندد.

- خود اصل تأثیر متقابل را آنها چگونه تشریح میکنند؟