میکرد آنها مراقبش بودند. حالا در عصر ماشین، بشر با قدرت فکری و مغزی خودش توانسته چیزی را اختراع و ایجاد کند که او به جای انسان کار کند با مقیاس بسیار وسیع، یعنی به جای صد انسان یا هزار انسان و یا ده هزار انسان کار کند؛ احتیاج به انسان فقط از نظر مراقبت باشد که همین جور هم هست، منتها هرچه که صنعت کاملتر میشود اختیار را از انسان بیشتر میگیرد یعنی صنعت وقتی که ناقصتر است انسان با ماشین شرکت میکند، یک مقدار از کار را انسان انجام میدهد یک مقدار را ماشین.

مثلًا در چاپخانههایی که تا چند سال پیش بود یک اهرمی وجود داشت که یک انسانی باید این را بچرخاند تا این ماشین حرکت و چاپ کند. بعد ماشینهای کاملتری آمد که خود ماشین این کار را انجام میدهد و احتیاجی نیست که با دست آن را حرکت بدهند. بعد کارگر کارش فقط این بود که بیاید حروف را بچیند، غلطگیری کند و بعد حروف را بریزد. بعد ماشینهای روتاتیو آمد.

حالا این ماشینها که آمده خیلی از این کارها را از دست کارگرها گرفته یعنی با اینکه کار را با مقیاس وسیعتر از سابق انجام میدهد احتیاج به کارگر کمتری دارد، حتی یک قسمت مراقبتها را هم خودش انجام میدهد. مثلًا در کارخانههای نخریسی یکی از مراقبتهایی که کارگر باید بکند این است که باید مراقب باشد که اگر نخِ یکی از دوکها پاره شد فوراً با دست آن قسمت را نگه دارد و بعد سر این دو نخ را به یکدیگر گره بزند، دومرتبه دگمه را بزند تا ماشین کار کند. دو سه سال پیش به کاشان رفته بودیم؛ وقتی که [کارخانه نساجی را] نشان دادند دیدیم از جمله چیزهایی که حالا به صورت خودکار درآمده این است که همینطور که این دستگاه دارد کار میکند، یک جا که یک نخ پاره میشود، بهطور خودکار آن قسمت میایستد، بعد یک دستگاه دیگر میآید سر این دو نخ را به همدیگر گره میزند و آنگاه دومرتبه کار میکند؛ یعنی نیاز به کارگر هم از بین رفته ... [١]

نمی توان گفت هیچ فرقی میان این و آن [یعنی ماشین و ابزارهای ساده گذشته] نیست. فرق، بدیهی است: آنجا ابزار وسیله دست انسان است، اینجا انسان ابزاری ساخته که خودش کار میکند.

در آنجا فقط در موردی که حیوان به جای انسان کار کند آنهم از باب اینکه موجودی است که شعور و حیات دارد یک مقدار مثل انسان کار میکند، ولی در اینجا اصلًا انسان دستگاهی ساخته که خودش کار میکند. خیلی تفاوت است؛ تفاوت میان این ابزار و آن ابزار واقعاً ماهوی است.

پس این نظریه هم مردود است.

نظریه دیگر اختلاف در قوه محرک است. [در جواب میگوییم:] نه، اختلاف صرفاً در قوه محرک نیست که فقط آن قوهای که حرکت میدهد [فرق میکند.] اختلافْ این است که این

[١] [چند ثانیهای در نوار افتادگی دارد.]