بعدی نمیرسد، همین طوری که جنین یک سلسله مراحل دارد که آنها را طبیعت معین کرده و چون و چرا ندارد؛ یعنی وقتی میخواهد یک بچه به دنیا بیاید، از آن اوّلی که نطفهاش منعقد شده یک مراحلی را جبراً باید طی کند تا به اینجا برسد. اگر از اول آن اسپرم مرد و آن اوول زن نباشد، این نطفه منعقد نمیشود. بعد هم یک مراحل معینی دارد که همینطور طی میکند تا از نظر اندام کامل میشود و آماده میشود برای اینکه در بیرون رحم زندگی کند. تاریخ هم همینطور است، مراحلش تخلّف ناپذیر است. زندگی بشر از اشتراکیت شروع میشود، بعد فئودالیسم، بعد سرمایه داری (بورژوازی، سرمایه داری صنعتی و کاپیتالیسم) و آخر هم سوسیالیسم یعنی مالکیت اشتراکی ابزار تولید.

مارکس میگوید این سوسیالیسم ما سوسیالیسم علمی است. یعنی چه؟ میخواهد بگوید سوسیالیسم یک پدیده طبیعی تاریخی است که فقط در مرحله خودش میتواند پیدا بشود؛ مثل همان بچهای است که میخواهد متولد بشود، و مثل «پیری» است که مرحلهای است بعد از مرحله جوانی و مرحله کودکی و مرحله جنینی، و در مرحله خودش باید پیدا بشود. انسان فقط میتواند این پدیده تاریخی را کشف کند نه اینکه آن را خلق کند. یک امر اختیاری انسان نیست که در هر مرحلهای از مراحل اگر دلش خواست آن را ایجاد کند؛ مثلًا دوره دوره فئودالیسم است، هوس بکنیم که یکمرتبه سوسیالیسم ایجاد کنیم. این امر هوسی نیست. فئودالیسم تا دوره خودش را طی نکند اصلًا به سوسیالیسم نمیرسد.

پس معنای علمی بودن سوسیالیسم این است که یک پدیده تاریخی است و در یک مرحله معینی از تاریخ وجود پیدا میکند که قبل از آن امکانِ وجود ندارد و در آن مرحله هم امکان اینکه وجود پیدا نکند نیست: وَ لِکلِّ امَّةٍ اجَلٌ فَاذا جاءَ اجَلُهُمْ لایسْتَأْخِرونَ ساعَةً وَ لایسْتَقْدِمونَ [١]. مطابق بیان آنهایی که بهطور سوسیالیستی آیه را توجیه میکنند یعنی هر امتی در یک مرحله خاص از زمان و با یک نظام و رژیم خاص زندگی میکند. این یک مرحله معینی دارد. این مرحله معین وقتی که به لحظه تحول به یک شکل دیگر اجتماع میرسد که جامعه میخواهد تولد جدید پیدا کند و آن جامعه گذشته میخواهد با نظاماتش از بین برود، آن مرحله که میرسد، دیگر اجلش رسیده است. حالا که اجلش رسیده یک ساعت هم پس و پیش ندارد، باید برود و دیگری سر جای او بنشیند.

اینجاست که این مسئله به این شکل باید گفته شود: پس اینکه سوسیالیسمْ علمی است به معنی این نیست که خودش علم است. اغلب اینطور میگویند که سوسیالیسم خودش یک علم

[١] اعراف/ ٣٤.