است؟ یعنی انسان چه راه صحیح و درست و حق را- که همان راه تکامل است- برود و چه راه غلط و باطل را برود، برای جهان علی السویه است یا نه؟ ممکن است کسی بگوید علی السویه است. تمام نظریههای امروز ماتریالیستی همینطور میگویند که به این جهان مربوط نیست که ما اینجور باشیم یا آن جور، هر جور بودیم کاری به جهان ندارد. ولی در واقع درس بسیار بزرگ تاریخ و درس بسیار بزرگی که ادیان به ما از تاریخ میآموزند همین قسمت اساسی است و این درس، هم مبنای علمی و فلسفی دارد و هم مبنای دینی و مذهبی. اینکه در قرآن میفرماید: وَ لَوْ انَّ اهْلَ الْقُری امَنوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْارْضِ [١] معنایش این است که اگر انسان در مسیر ایمان و تقوا که همان مسیر هماهنگی با نظام خلقت است حرکت کند، مثل این است که یک نوع آشتی میان انسان و طبیعت برقرار میشود. ولی وقتی که انسان یک حالت تمرّد پیدا میکند، مثل عضوی از بدن میشود که از مسیر خود خارج شده و سایر اعضای بدن و اندامها تدریجاً او را از خودشان طرد میکنند. این غیر از این مسئله است که بگوییم خدا از بالای آسمانها میآید در کارها دخالتی میکند و برمیگردد میرود. این حرف، عوامانه است اگر کسی قائل بشود که عامل ماوراء الطبیعه را در تاریخ باید دخالت داد یا نداد. این مسئله از جنبه علمی قابل مطالعه است که ما تاریخ را از این بُعد مطالعه کنیم که آیا جوامعی که در مسیر صحیح و تکاملی و اخلاقی و انسانی قدم برداشتهاند زندگیهاشان همیشه مقرون با نوعی هماهنگی خلقت و طبیعت با آنها بوده و کسانی که در جهت عکس بودهاند مواجه با یک عکس العمل مخالف شدهاند یا نه؟ چرا مورخ از این جهت مطالعه نکند؟

مسئله دومی که طرح کرده مسئله هدف داشتن و هدف نداشتن تاریخ است. (خیلی از مسائل از لحاظ فلسفی برای اینها روشن نیست و خوب تجزیه و تحلیل نمیکنند.) این مسئله، هم به مسئلهای که اکنون گفتیم مربوط میشود و هم به مسئله تکامل. اول آنکه تاریخ رو به تکامل است یا رو به تکامل نیست؟ این را در بخش آینده (تاریخ به منزله پیشرفت) خواهد گفت. در صورت اول آیا تاریخ که متکامل است هدف دارد یا هدف ندارد؟ یعنی آیا متکامل شدنش امری است تصادفی یا نه؟ عین حرفی که در زیست شناسی گفته میشود که در این تکاملی که تاکنون رخ داده آیا طبیعت هدف داشته و میخواسته به این هدف برسد، متوجه این هدف بوده و راه خودش را گرفته تا رسیده به این حد، یا طبیعت همینطور در دست تصادفات کور بوده و اتفاقاً رسیده به اینجا، [در مورد تاریخ نیز مطرح است.] میدانیم که امروز در زیست شناسی مسئله «تکامل و هدفداری» یک مسئله اساسی است که کتاب حیات و هدفداری روویر، ترجمه دکتر شیبانی و

[١] اعراف/ ٩٦.