وَ لَوْ انَّهُمْ فَعَلوا ما یوعَظونَ بِهِ لَکانَ خَیراً لَهُمْ وَ اشَدَّ تَثْبیتاً. قرآن میخواهد بگوید که اگرچه ما چنین چیزی امر نکردیم اما اینها باید بدانند که هرچه که خدا امر میکند حق است، اینها باید اینچنین باشند که آنچه که خدا امر میکند ولو به زیان خودشان تشخیص میدهند آن کار را انجام بدهند یعنی در فکر منفعت خودشان نباشند، امر او برای آنها ملاک باشد. بعد میفرماید: اگر این کار را بکنند برایشان خیر است و از نظر تثبیت و پابرجا بودن (که ظاهراً تثبیت ایمان است) شدیدتر خواهند بود و آن وقت ما به آنها از نزد خودمان اجر عظیم میدادیم و آنها را به راه راست هدایت میکردیم.

بعد: وَ مَنْ یطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسولَ. روح دعوتش را ذکر میکند: هرکسی که خدا و رسول را اطاعت کند، میدانید چه میشود؟ حالا چه نویدی اینجا گذاشته؟ اگر خدا و رسول را اطاعت کنید چه به شما میدهند؟ آیا تکیه روی امور مادی است؟ نه. فَاولئِک مَعَ الَّذینَ انْعَمَ اللَّهُ عَلَیهِمْ مِنَ النَّبِیینَ وَ الصِّدّیقینَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصّالِحینَ وَ حَسُنَ اولئِک رَفیقاً [١]. هم درجه پیامبران میشوند، هم درجه صدّیقین میشوند، هم درجه شهدا میشوند، هم درجه صالحان میشوند و چه رفقای نیکویی هستند، و اینها از همجواری چه کسانی بهره خواهند برد! پس مردم! پیامبر را اطاعت کنید برای اینکه به چنین اموری برسید.

اینها آیا مادی است یا معنوی؟ معلوم است که چیزی از آن، امر مادی نیست، یعنی هیچ روی یک سلسله مسائل مادی تکیه نکرده. مردم را روی حساب معنویات به حرکت درمیآورد: آنچه که پیغمبر به شما میگوید یا خدا در قرآن به شما میگوید اطاعت کنید، این اطاعتهاست که شما را به این همجواریها میرساند. هیچ مربوط به مادیات دنیا نیست. بعد هم میفرماید: ذلِک الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَ کفی بِاللَّهِ عَلیماً [٢] آن است فضل الهی؛ یعنی کأنه در مقابل این فضل همه چیز دیگر هیچ است.

آیاتی که بر رضوان الهی تکیه کرده است

در قرآن آیات زیادی هست (١٣ آیه را یادداشت کردهام) که تکیه روی رضوان الهی و رضای حق کرده است. و در بعضی آیات که نعمتهای بهشتی و نعمتهای مادی در آخرت را ذکر میکند در

[١] نساء/ ٦٩.[٢] نساء/ ٧٠.