میکنند و حال آنکه همه موجودات مطیع او هستند. این، جمله کامل و تمامی است. و یک وقت میگویید: آیا غیر از فرمان حق و فرمانروایی حق فرمانرواییای را جستجو میکنند؟ آنوقت با «وَ لَهُ اسْلَمَ مَنْ فِی السَّمواتِ وَ الْارْضِ» خیلی جور درنمی آید. به هرحال این، مسئله مهمی نیست که آیا در قرآن به کار برده [شده یا نه.] لغت، آن را اجازه میدهد که «دانَ یدینُ» هم متعدی استعمال میشود هم لازم و اگر متعدی باشد به معنای قهر کردن است و اگر لازم باشد به معنی اطاعت کردن، ولی ظاهر این است که در این دسته آیات قرآن هر جا که «دین» آمده، به آن معنا گفته میشود که آن حالت انسان است که حالت اطاعت باشد.

برویم سراغ دین به معنی سوم. دین به معنی شریعت و قانون، مجموع دستورها. در سوره یونس میفرماید:

قُلْ یا ایهَا النّاسُ انْ کنْتُمْ فی شَک مِنْ دینی فَلا اعْبُدُ الَّذینَ تَعْبُدونَ مِنْ دونِ اللَّهِ وَ لکنْ اعْبُدُ اللَّهَ الَّذی یتَوَفّیکمْ وَ امِرْتُ انْ اکونَ مِنَ الْمُؤْمِنینَ. وَ انْ اقِمْ وَجْهَک لِلدّینِ حَنیفاً وَ لا تَکونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکینَ [١].

آیه دیگر: انِ الْحُکمُ الّا لِلَّهِ امَرَ الّا تَعْبُدوا الّا ایاهُ ذلِک الدّینُ الْقَیمُ [٢].

یا ایهَا النّاسُ انْ کنْتُمْ فی شَک مِنْ دینی ای مردم اگر شما در شک هستید از دین من. ظاهر این است که نویسنده میخواهد بگوید که «از دین من» یعنی این دستورهایی که من دارم بیان میکنم.

اگر شما در این دستورهایی که به وسیله من بیان میشوند شک دارید فَلا اعْبُدُ الَّذینَ تَعْبُدونَ مِنْ دونِ اللَّهِ پس بدانید که- شما میخواهید شک داشته باشید میخواهید نداشته باشید- راه و روش من قطعی و قاطع است، من هرگز این معبودهای شما را بندگی نمیکنم، من همان خدایی را بندگی میکنم که شما در قبضه قدرت او هستید و از ناحیه او مأمورم که به [شما ابلاغ کنم که به] او ایمان داشته باشید.

این کتاب در اینجا «دین» را به معنی شریعت گرفته، در صورتی که اینجا هم ظاهرش این است که به معنی همان خضوع است: راه و روش من، این نوع عبادت من. انْ کنْتُمْ فی شَک مِنْ دینی ... شما اگر در شک هستید از این نوع اطاعت من، از نوع تذلّل من که فقط تذلّل در مقابل خدای یگانه است و بس، اینقدر بدانید که من جز در پیشگاه او در پیشگاه هیچ موجودی تذلّل

[١] یونس/ ١٠٤ و ١٠٥.[٢] یوسف/ ٤٠.