به زمینه تحول موجودات و انواع منتقل شود (یعنی جنبه مادی به خودش بگیرد). بدین ترتیب تمامی عالم چون مادهای جلوه میکند که در حال «شدن جاودانی» است همچون یک «تناسل خودرو» ی عظیمی که البته مسالمت آمیز نیست، بلکه ناشی از فعل و انفعالات درونی مرگ و تجدید حیات، آنتی تز و سنتز، مبارزات و انتخاب تدریجی انواع است که رفته رفته انسان و شعور از آن ظهور میکند. در چنین نمایی است که کمونیسم در تاریخ جهان جای میگیرد. در ضمیمه دوم، شماره ٧، به متنی از انگلس میتوان دسترسی یافت که اگرچه چندان معروف نیست لیکن در این مورد بسیار گویاست. حال این توضیح باقی است که چرا و چگونه این دگردیسی عظیم در جهت خوش بینانه یک صعود دائمی انجام میشود [١].

این مکتب ماتریالیسم دیالکتیک بر اصل اصالت ماده که ماتریالیسم است که آن جنبه فلسفی یعنی هسته فلسفی این فکر است و [بر] طرز تفکر دیالکتیکی یعنی بر اصل حرکت و اصل تضاد [استوار است.] ایندو دو اصلِ اوّلی این مکتب است. در اینجا توضیحی باید بدهم، بعد هم باز به آن خواهیم رسید، قبلًا هم گفتهام.

توجیه جهان از راه دلیل و نه علیت در فلسفه هگل

یک نکتهای که حتی این کتاب هم این را ذکر نکرده ولی نکته خیلی دقیقی است و باید به آن توجه کرد این است: گفتیم که هگل خودش یک آدم ماتریالیست نبوده و بلکه او الهی بوده ولی مکتب الهی او یک نوع مکتب الهی خاص است که بعضی او را آنطور که خودش خودش را الهی میداند الهی میدانند و بعضی او را الهی نمیدانند؛ ولی در مجموع الهی است. یک نکته خیلی اساسی در فلسفه هگل که اصلًا مبنا و ریشه فلسفه هگل است این است. (این نکته در کتاب فلسفه هگل توضیح داده شده، خوب هم توضیح داده شده است.) هگل فلسفه خودش را از یک نقطه شروع کرد و آن نقطه این است: میگوید که فلاسفه همیشه به دنبال علت رفتهاند و خدا را هم وقتی خواستهاند اثبات کنند به عنوان «علة العلل» و «علت نخستین» خواستهاند اثبات کنند. بعد هم ایراد میگیرد که نه، ما اگر بخواهیم خدا را به [عنوان] علت نخستین و علة العلل اثبات کنیم دچار اشکال میشویم، چون سؤال در خود علت نخستین میآید که چرا علت نخستین علت نخستین شده؛ که این را ما در علل گرایش به مادیگری طرح کردهایم. میگوید- که این هم باز یک ریشهای در افکار فلاسفه قبلی دارد- اصل علیت اصلی است که تقریباً محسوس است، یعنی انسان

[١] همان. [مطالب داخل پرانتز از استاد است.]