اول عقل خود را به کار برد، دید زورش نمیرسد، میرفت که جانش را نجات دهد. بعد به خاطر همین که آخر منم که این شعر را گفتهام، من دیگر نباید فرار کنم، همان حرف غلام، او را برگرداند، برگشت و کشته شد.

غرض این است که مارکس هم [انگیزههای غیر اقتصادی را] در این حدود قبول دارد ولی برای اینها اصالتی قائل نیست، چنانکه خود ما هم برای کارهای تقلیدی نقشی قائل هستیم ولی برای این کارها پُری اصالت قائل نیستیم.

من میخواستم در دنباله بحثهای جلسه پیش، یکی از آقایان داوطلب شود، مطالعهای کند و کنفرانسی بدهد روی مسئله نژاد که در جلسات پیش مطرح بود و اجمالًا اشاره شد که در دنیای اروپا برخی فلسفههای اجتماعی براساس نژادپرستی به وجود آمد که نازیسم آلمان و فاشیسم ایتالیا بر همین اساس بود و حتی هگل تا حدی به همین جنبه نژادپرستی تمایل دارد؛ کنفرانسی داده شود راجع به اینکه چگونه شد و چه جریان تاریخی در اروپا رخ داد که منتهی به این فلسفه شد. زیرا ما از یک طرف میبینیم که آن حرکت ادبی ابتدایی که در اروپا پیدا شد حرکت در جهت حقوق بشر بود مثل اعلامیه استقلال آمریکا و اعلامیه حقوق بشر فرانسه، و اینها همه در اطراف وحدت بشریت و اینکه هیچ امتیازی میان نژادها نیست دور میزد. اصلًا اعلامیه حقوق بشر فرانسه و همچنین اعلامیه استقلال آمریکا بر این اساس است که همه افراد بشر متساوی آفریده شدهاند و میان قومی و قومی، و نژادی و نژادی امتیازی نیست. چطور شد که یکمرتبه این افکار نژادی به وجود آمد؟ البته میگویند بعد از انقلاب فرانسه که براساس همان اعلامیه بود و آلمانیها هم خیلی از این فکر استقبال کردند، در عمل دیدند که این اعلامیه حقوق بشر فرانسه هم وسیلهای شده برای استثمار، یعنی فرانسویها ملتهای دیگر و از آن جمله آلمانیها را به نام اعلامیه حقوق بشر [استثمار میکنند و] امتیازی برای خود نسبت به ملتهای دیگر قائل هستند. از اینجا فکر ناسیونالیسم به وسیله فیخته و سایر فیلسوفان در آلمان ظهور کرد. اینها برای اینکه خودشان را از استثمار فرانسه نجات دهند، آمدند فکر ناسیونالیسم و اصالت نژاد ژرمن را به وجود آوردند. دلم میخواست که تاریخچه فاشیسم و نازیسم و ریشههای آن که این فلسفه از کجا پیدا شد و مسئله ناسیونالیسم در دنیا اکنون چه حالتی دارد- اگرچه امروز ناسیونالیسم را میخواهند از جنبه نژادی و خونی خارج کنند و جنبه فرهنگی به آن بدهند- مورد بحث قرار گیرد. اگر کنفرانسی روی این موضوع داده شود خیلی خوب است.