در مورد مذهب هم الآن یکی از مصیبتهایشان این است: اینها خیال میکردند که وقتی زندگی طبقاتی رفت مذهب هم از بین رفته است. در صورتی که یکی از مشکلات در خود همین شوروی گرایش جوانهای شوروی به مذهب است که دائماً در حال مبارزه هستند و گزارشهای رسمی که از خود آنها میرسد شکایت و گله است که باز چرا در میان جوانان گرایش به مذهب پیدا شده است.

دوره اشتراک اولیه و خانواده

مسئله دیگر مسئله خانواده است. اینها به دو اصل معتقدند که یک اصلش مورد قبول دیگران هم هست و دیگری نه. میگویند در دوره اشتراک اولیه هم یک نوع تقسیم کار براساس جنسیت برقرار بوده، یعنی مرد یک نوع کار داشته زن نوعی دیگر. این خودش یک حقیقتی است و ردّ بر کسانی است که به نام تساوی حقوق زن و مرد میخواهند تفاوت را از بین ببرند. اینها میگویند در دوره اشتراک اولیه هم کارهای خشن و کارهای بیرون خانه با مرد بوده است و کارهای درون خانه با زن، و قهراً صاحب اختیار کارها، ابزار و وسایل بیرون مرد بوده است، صاحب اختیار کارها، وسایل و ابزار درون خانه زن بوده است.

ولی اینها معتقدند که خانواده به آن معنی که امروز وجود دارد یعنی اختصاص، در آن دوره وجود نداشته، زوجیت وجود نداشته و فرزندان فقط فرزندان مادران به حساب میآمدند و یک نوع اشتراک جنسی یا به تعبیر دیگر کمونیسم جنسی حکمفرما بوده است. تز مارکس و انگلس این بود که از جمله اموری که باید در کمونیسم نهایی به وجود بیاید همین کمونیسم جنسی است و اینکه باید مسئله خانواده بکلی نفی بشود و از بین برود. اول هم یک مدت معینی اجرا کردند ولی بعد خودشان نتوانستند و مطابق آنچه در بعضی کتابها نوشتهاند در ١٩٣٧ بود که از این کار رفع ید کردند که الآن هم در تمام کشورهای کمونیستی اصول خانوادگی وجود دارد. خود استالین هم زن و بچه و دختر داشت و مائو هم همینطور که همسر مائو- داستانش را شنیدهاید- غوغا کرد.

و اما این مسئله دوم اینها یعنی اینکه در دوره اشتراک اولیه اشتراک جنسی بوده است مورد قبول نیست، یعنی از نظر تاریخی هیچ دلیلی ندارد و قبول هم نشده که چنین چیزی بوده است.

[مخالفان این نظریه] مدعی هستند که خانواده از حیوانهای ماقبل انسان- که بعد به قول اینها به انسان متحول شد- شروع میشود. ویل دورانت در کتاب تاریخ تمدن میگوید اساساً این زندگی خانوادگی به شکلی که در میان انسانهاست از دوره قبل از انسان وجود داشته و حتی در میان حیوانهای پیشرفته مثل میمون وجود داشته و میمونها میآمدند با همسر و بچه هایشان روی