به هرحال مورخ میآید مطالعه میکند، بعد اسرار و قوانینی را که همیشه بر جامعههای گذشته حاکم بوده است کشف میکند. پس این علم با اینکه به بودنها تعلق دارد آنهم به بودنهای گذشته، ولی صِرف نقل وقایع گذشته نیست، وقایع گذشته برای او به صورت پروندهای در آمده است برای کشف یک سلسله ضوابط و قوانین کلی که حاکم بر جامعههای گذشته بودهاند. ولی اگرچه مورخ روی گذشته مطالعه میکند اما قهراً برای حال هم مفید است، چرا؟ زیرا آن جامعهها هم یک روز زمان حال داشتهاند، پس قهراً قابل تعمیم به زمان حال هم هست.

این نوع تاریخ همان است که شاید بیش از هر نوع دیگری در قرآن روی آن تکیه شده است که آیاتش را در این زمینه باید به تفصیل بخوانیم. قرآن در منطق خودش به حوادث تاریخ کلیت میدهد یعنی [آنها را] تعمیم میدهد.

تاریخ و قانون کلی

راجع به اینکه آیا اصلًا میتوان از حوادث و وقایع گذشته قانون کلی کشف کرد، از طرف علما شکها و شبهههایی هست. عدهای گفتهاند برای تاریخ نمیتوان قانون کلی کشف کرد. این مطلب را از چند جهت مورد مناقشه قرار دادهاند، که اینها را وقتی که مسائل کتاب تاریخ چیست را مطرح میکردیم ما مطرح کردیم. یکی اینکه موادی که مورد استفاده مورخ واقع میشود مواد عینی و حاضر نیست بلکه به گذشته تعلق دارد و برای دیگران فقط منقول است و پروندهاش وجود دارد.

اینکه چنین حوادثی به این شکل واقع شده باشد فقط از طریق اقوال راویها و ناقلهاست و تا چه اندازه میتوان به این نقلهای تاریخی اعتماد کرد؟ عدهای از این جهت گفتهاند اصلًا نقلهای تاریخی هیچ اعتباری ندارد، یکی به دلیل اینکه غالباً مورخان و ناقلها افراد مغرضی بودهاند و روی اغراض خاص قضایا را نقل کردهاند، کم و زیاد کردهاند. مطابق میل خودشان نقل کردهاند نه آن گونه که واقع شده. قضایا را که میدیدند بعد هرطور که دل خودشان میخواسته نقل میکردند، کم و زیاد میکردند و احیاناً اصلًا قضایا را از پیش خود میساختند و جعل میکردند.

اینکه یک چنین ناقلهایی همیشه در دنیا بودهاند و هستند شک ندارد؛ در حدی که بعضی در تعریف تاریخ گفتهاند تاریخ عبارت است از یک سلسله حوادث واقع نشده به قلم اشخاصی حاضر نبوده! خصوصاً اگر مورخها نظیر روزنامه نویسهای امروز بخواهند باشند که حتی یک حادثه را مطابق آنچه که بوده نقل نمیکنند که آدم بگوید سایر قضایا را هم همینطور نقل کرده است. تازه این، دروغگویانِ ناقلان هستند.

مرحوم آیتی- خدا او را بیامرزد- در «انجمن ماهانه» تحت عنوان «راه و رسم تبلیغ»