برای تکامل انسان یا تکامل انسان علت است برای آن؟ آیا تکامل حقیقی سبب تکامل مجازی است یا تکامل مجازی سبب تکامل حقیقی است؟ اینجاست که خوب میفهمیم که چون در طبیعت یک تکامل واقعی صورت میگیرد آن تکاملهای مجازی هم صورت میگیرد. همه حرف اینها این است که ابزار تولید دارد تکامل پیدا میکند، در نتیجه انسان را هم تغییر میدهد، انسان هم ساخته ابزار تولید است. چون آنها تکامل ابزار تولید را به صورت یک تکامل واقعی در نظر میگیرند این حرفها را میزنند. ما که منکر نیستیم که کلمه «تکامل» را عرف به کار میبرد، ولی آنچه که عرف به کار میبرد وقتی ما با چشم تیزبین فلسفی قضیه را میشکافیم میبینیم ایندو با همدیگر فرق دارد، آنوقت در اینکه کدام یک زیربناست کدام یک روبنا دیگر اشتباه نمیکنیم. پس تکامل فنی انسان، تکامل انسان در ناحیه فنی یک تکامل واقعی و حقیقی است.

جامعه وحدت واقعی دارد

- در همین مسئله تکامل انسان، این تکامل در یک نسل رخ داده، در نسل بعد باز هم جایگزینی میشود.

استاد: حالا عرض میکنیم. این یک بحثی بود که نمیخواستم الآن طرح بکنم. قبلًا این را عرض کردهایم، از آقای طباطبایی هم از تفسیر المیزان نقل کردیم که آیا وحدت جامعه انسانی یک وحدت اعتباری است یا یک وحدت حقیقی؟ که گفتیم امروز هم این مسئله مطرح است. ایشان- البته نه بر مبنای اصولی که در جامعه شناسی امروز مطرح است بلکه حتی بیاطلاع از این اصول و فقط روی آنچه که از قرآن استنباط کردهاند- به این نتیجه میرسند که جامعهها یک وحدت واقعی دارند، یعنی مجموع انسانها حکم یک مرکب طبیعی را دارد با تفاوتی که با مرکبهای طبیعی دارد چون در مرکبهای طبیعی اجزاء ترکیب کننده در «مجموع» و «کل» بکلی مستحیل میشوند، چنانکه دو عنصری که از آنها آب تشکیل میشود در حالت آب بودن خاصیت و استقلال خودشان را بکلی از دست میدهند، این آب است که وجود دارد، دیگر اکسیژن ماهیت اکسیژنی خودش را از دست میدهد، ئیدروژن هم همینطور، ولی در جامعه انسان با اینکه ترکیبِ واقعی است و جامعه به صورت یک واقعیت وجود دارد نه امر اعتباری، افراد شخصیت و استقلال خودشان را از دست نمیدهند.

این است که در اینجا اگر ما گاهی میگوییم انسان تکامل پیدا کرده، چنانچه در نوع انسان بگوییم باز امر حقیقی گفتهایم و مجازی نگفتهایم. این در صنعت درست نیست، آن یک ملاکی در