ماتریالیست باشد کلید فهم و درک و حل نزاعهای اجتماعی و جنگهای داخلی و غیرداخلی که در بین بوده اقتصاد است و بس؛ یعنی تمام جنگهای دنیا ریشه اقتصادی دارد، غیر از این نمیتواند ریشهای داشته باشد؛ تمام اختلافات داخلی جامعهها ریشه اقتصادی دارد و بس؛ و تمام نهضتهای اجتماعی در هر رنگ و شکلی که پیدا شده است، با اینکه به ظاهر خیلی فرق میکند، [ریشه اقتصادی دارد.] ما نهضت علمی داریم، نهضت صنعتی داریم، نهضت ادبی داریم، نهضت مذهبی داریم، نهضت اخلاقی داریم؛ میگویند در فلان وقت یک نهضت اخلاقی در میان مردم به وجود آمد، یک نهضت مذهبی به وجود آمد، یک نهضت سیاسی به وجود آمد، یک نهضت فرهنگی به وجود آمد؛ میگوید ریشهاش را در اقتصاد جستجو کنید. تو به من بگو چه اقتصادی داشته تا من به تو بگویم که چه نهضتی میتوانسته پشت سرش به وجود بیاید. حالا به مسئله تضادها- که از نظر اینها عامل تکامل است- کار ندارم، آن را در بحث تکامل تاریخ، آن بحث سوم، مطرح میکنم.

نظریه معنویون (ایده آلیستها) برعکس است. آنها میخواهند چنین ادعا کنند که انسان همیشه به دنبال معنی است و ماده برای انسان هیچ وقت اصالت ندارد. مثلًا اگر بخواهیم جنگها را روی این نظریه توجیه کنیم باید تمام جنگها را جنگ عقیده بدانیم، عقاید بوده که با یکدیگر میجنگیدهاند نه چیز دیگر. طبقات که در جامعه به وجود میآید، اینها را فقط طبقات اعتقادی تشکیل میدهند نه طبقات اقتصادی.

نظریه سوم میگوید ما در تاریخ همه گونه نهضت و حرکتی را داریم. نهضت ادبی داریم که خودش اصالت دارد، نهضت فرهنگی و علمی داریم خودش اصالت دارد، نهضت مذهبی داریم خودش اصالت دارد، نهضتهای سیاسی داریم خودش اصالت دارد، نهضتهای اقتصادی هم داریم خودش اصالت دارد. هیچ ضرورتی ندارد که هر نهضتی به هر شکلی که در جامعه پیدا شد آن را به یک شکل معین برگردانیم و بگوییم حتماً مادی یا معنوی بوده. نه، نهضتهای معنوی هم در جامعه هست، نهضتهای مادی هم در جامعه هست. همه اینها وجود دارد. به زور نباید هر نهضتی هم که شکل معنوی دارد برویم برایش یک ریشه مادی پیدا کنیم، یا هر نهضتی هم که شکل مادی دارد برویم برایش ریشه معنوی پیدا کنیم. حالا ببینیم از نظر آیات قرآنی چه آیاتی را باید فعلًا مورد مطالعه قرار بدهیم.

- اینکه میفرمایید هر نهضتی برای خودش میتواند اصالت داشته باشد، معنایش این است که بدون ارتباط با چیزهای دیگر است؟ مثلًا نهضت ادبی ...

استاد: نه، «بدون ارتباط» یک مسئله است، از آن سرچشمه میگیرد مسئله دیگر است. «با یکدیگر