این است که مفسرین مفاد این آیه را مثل آیه نماز جمعه، دستوری در زمینه جنگهای موجود تلقی کردهاند نه دستور به خود جنگ. کما اینکه آیه جمعه را هم دستوری در زمینه نماز جمعه تلقی کردهاند نه دستور مستقیم به نماز جمعه. در آنجا اخباریین که پُری به این دقایق و رقایقی که مجتهدین متوجهش هستند توجه ندارند، به آنها میگویند نصّ آیه قرآن دارد دستور میدهد که بروید نماز جمعه بخوانید، با این حال شما نماز جمعه نمیخوانید. مجتهدین جواب میدهند که آیه در زمینه نماز جمعه موجود- که فرض بر این است که صحیح است- دستوری به ما داده. آیه که نمیگوید کدام نماز جمعه صحیح است کدام صحیح نیست. این آیه فرضش در یک نماز جمعه صحیح است. ما به حکم ادلّه دیگر باید ببینیم چه نماز جمعهای صحیح است و چه نماز جمعهای صحیح نیست، در چه زمانی صحیح است و در چه زمانی صحیح نیست، توسط چه کسی صحیح است توسط چه کسی صحیح نیست، آن را به ادلّه دیگر باید به دست آورد. این آیه در مقام بیان آن مطلب نیست.

آیه بعد که باز تأیید همان مسئله حق و باطل است: یا ایهَا الَّذینَ امَنوا انْ تَنْصُرُوا اللَّهَ ینْصُرْکمْ وَ یثَبِّتْ اقْدامَکمْ. ای اهل ایمان! اگر خدا را یاری کنید خدا شما را یاری میکند. معلوم است که اینجا «خدا را یاری کنید» به معنای ذات خدا و شخص خدا را یاری کنید نیست، زیرا انَّ اللَّهَ غَنی عَنِ الْعالَمینَ [٤] و این حرفها در آنجا مطرح نیست. مقصود این است که اگر چیزی که به راه خدا مربوط میشود یعنی دین خدا را یاری کنید خدا شما را یاری میکند. باز میخواهد بگوید که خدا که این نظامات خلقت و آفرینش را قرار داده است، نسبت به حق و باطل بیتفاوت نیست.

این مطلبی است که ما در کتاب انسان و سرنوشت خیلی روی آن تکیه کردهایم. گفتهایم الهی و مادی یک امر مشترک دارند و آن این است که میگویند انسان هر مقدار کار کند باید برابر با آن کاری که میکند نتیجه بگیرد. قرآن هم این را تأیید میکند: کلّاً نُمِدُّ هؤُلاء وَ هؤُلاء [٥]. ولی یک مسئله

[١] بقره/ ١٩٠.[٢] توبه/ ٥.[٣] [آیه مورد بحث: اذا لَقیتُمُ الَّذینَ کفَروا ...][٤] آل عمران/ ٩٧، به این صورت: فَانَّ ...[٥] إسراء/ ٢٠.