میشود به دست و گردن فطرت انسان. در تعبیر آیه قرآن راجع به حضرت رسول [آمده است:] وَ یضَعُ عَنْهُمْ اصْرَهُمْ وَ الْاغْلالَ الَّتی کانَتْ عَلَیهِمْ [١] بار سنگینشان را از دوششان برداشت و غلهایی که بر آنها بود از آنها برگرفت. مسلّم مقصود از آن غلها غلهای چوبی یا آهنی نیست، مقصود همان غلهای عادات و تقالید و خرافات و جهالات است که پیغمبر اکرم از آنها گرفت. وقتی اینها را از انسان بگیرند فطرت انسان به حالت اول برمیگردد. مثل یک مریض که چون طبیعتش یک بیماری پیدا کرده این بیماری نمیگذارد جهازات بدن او فعالیت طبیعی خودشان را بکنند. وقتی که با آن بیماری و آن میکروب مبارزه شد و آن را از بدنش دور کردید بعد میبینید بیمار در ظرف چند روز سلامت خودش را باز مییابد، رنگ و رویش خوب میشود، چاق و سرحال میشود.

مترَف بودن، یک مانع اخلاقی و اجتماعی

موانع اخلاقی و اجتماعی برای انسان زیاد است. یکی از بزرگترین موانع آن چیزی است که قرآن آن را مترف بودن نامیده است؛ یعنی اگر انسان در زندگی به اسراف و تَرَف و تجمل و زیاده روی و خلاصه به حیوانیگری عادت کند و زندگی را به این امور تبدیل نماید، این خودش یکی از بزرگترین حجابهاست. اگر انسان در نظام اجتماعی در وضعی قرار بگیرد که منافع و مصالح دنیاییاش در یک طرف قرار بگیرد و حکم فطرتش در طرف دیگر، اینجا شانس اینکه فطرت بتواند فعالیت کند صد درصد منتفی نیست ولی البته ضعیف هست. ولی اگر انسان در مذهب، از نظر دنیایی منافعی نداشته باشد مضاری هم نداشته باشد قهراً فطرت انسان میپذیرد. و اگر نه تنها منافع دارد بلکه پذیرش مذهب پاسخگویی به فطرت خودش است و با پذیرش مذهب، هم به فطرت خودش پاسخ گفته و هم در همان حال منافعش تأمین شده، او در آنِ واحد دو عامل برای پذیرش مذهب دارد و برای او مذهب هم فال است و هم تماشا.

به عنوان مثال، شما راست گفتن و دروغ گفتن را در نظر بگیرید. یک وقت انسان اگر راست بگوید نه چیزی از او میگیرند نه چیزی به او میدهند. وجدانش حکم میکند که راست بگوید، با خود میگوید چرا دروغ بگویم، این دروغ گفتن چه فایدهای دارد؟ حالا که در دروغ گفتن فایدهای نیست و در راست گفتن هم ضرری نیست و فرق نمیکند، من چرا دروغ بگویم، راستش را میگویم. یک وقت هست انسان در راست گفتن زیان میبیند، اگر راست بگوید نیمی از زندگیش را از دست داده. اینجا وجدانش به او میگوید راست بگو ولی منافعش نمیگذارد راست بگوید. این منافع یک حجابی است در راه این وجدان. و یک وقت انسان اگر راست بگوید علاوه بر اینکه

[١] اعراف/ ١٥٧.