صاحب قدرت یا ثروت بوده، که جزئیات زندگی او را بنویسند؛ فلان روز فلان ساعت از خواب بیدار شد و در چه ساعتی ناهار خورد، در چه ساعتی شام خورد، در چه ساعتی مسافرت کرد، از کجا به کجا رفت، کجا چنین عیاشی کرد، با کی چنین شوخی کرد، چه کسی را کشت. بدیهی است که اینها مفید نیست، ولی بهطور کلی نمیشود محکوم کرد بلکه در مورد افرادی که میتوانند الگو واقع بشوند بسیار کار مفید و لازمی است. و هیچ ملتی هم نیست که چنین تاریخی نداشته باشد.

همه ملتها الآن شخصیتهای خودشان را به عنوان منابع و سرچشمههای الهام بخش به جامعهشان معرفی میکنند و فیلمهایشان را نشان میدهند، زندگیهایشان را مینویسند و یادداشت میکنند. شما میبینید چندین هزار کتاب برای یک شخصیت مینویسند که چنین بوده، و اینها را در تعلیم و تربیت و آموزش مؤثر میدانند.

و نه تنها الگوهای مثبت از این جهتْ زندگیشان مفید است، الگوهای منفی هم اینطور است یعنی افرادی که برعکس، کارهای خیلی زشت و بد کردهاند و بعد در اثر کارهای بدشان به سرنوشتهای خیلی بدی دچار شدهاند قهراً شرح حال اینها مفید است ولی نه تحت قانون منابحه و محاکات بلکه قانون ضدش که انسان وقتی که یک بدی و اثر آن را در دیگری ببیند عملًا تنفر پیدا میکند و از آن راه پرهیز میکند. همان «ادب لقمانی» به قول سعدی است که به لقمان گفتند ادب از که آموختی؟ گفت از بیادبان، یعنی اگر [کسی] [١] اخلاق زشت دارد و به تعبیر او کار بیادبانه انجام میدهد حس نمیکند که در مردمِ دیگر چه نفرتی پیدا میشود، ولی وقتی که در دیگری میبیند و در خودش آن نفرت پیدا میشود یاد میگیرد که این کار را نکند.

بنابراین تاریخ نقلی که تاریخ شخصی و فردی است یک چیز بیفایده نیست، مفید است، ولی بستگی دارد به این که آن کسی که تاریخ اشخاص را مینویسد تاریخ چه اشخاصی را بنویسد یا در زندگی آن اشخاص چه مسائلی را انتخاب کند.

تاریخ شخصی در قرآن

در قرآن از جمله مسائلی که هست ما میبینیم که همین مسائل تاریخ شخصی به این معناست، یعنی اموری را که مربوط به افراد و اشخاص است که فلان فرد و فلان شخص چه کرد نقل میکند و حتی در بعضی موارد تصریح میکند که فلان شخصیت را اسوه قرار بدهید، مثل اینکه راجع به زندگی پیغمبر اکرم هست و تصریح به اینکه لَقَدْ کانَ لَکمْ فی رَسولِ اللَّهِ اسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کانَ یرْجُوا اللَّهَ وَ

[١] [حدود بیست ثانیه نوار افتادگی دارد.]