ولی اگر ما گفتیم عرضه و تقاضا ملاک چیزی حساب نمیشود و یک ارزش واقعی اینجا وجود دارد، در این صورت تو اگر بیشتر از ارزش واقعی این کالا پول دریافت کنی (که البته پول نماینده یک مقدار کالاست) و آن را بیشتر از ارزش واقعیاش بفروشی، عملًا یک عمل دزدی انجام دادهای و استثمار کردهای، منتها مصرف کننده را استثمار کردهای.

بله، دو مطلب هست که نمیشود انکار کرد و آن این است که بازرگان در عین حال خودش یک کار انجام میدهد و آن کار این است که واسطه توزیع است. خود توزیع، کار است. یعنی اگر تولیدکننده بازارش در تهران است خودش هم بخواهد بیاید در تهران کالا را بفروشد از کارش میماند. برای او صرف میکند که از کار خودش نماند و یک رابط این کار را انجام دهد. بعلاوه او بازار را نمیشناسد، نمیداند مشتری کجاست، مصرف کننده تولیدکننده را نمیشناسد و تولیدکننده مصرف کننده را نمیشناسد، در نتیجه هم مصرف کننده سرگردان میشود و هم تولیدکننده. تاجر رابط میشود؛ هم خدمتی به مصرف کننده کرده و هم خدمتی به تولیدکننده. در حدی که توزیع کننده است مسلّم این مقدار حقِ مشروع یک بازرگان است؛ و روی همین منطق این مقدار حق مشروع یک بازرگان است.

این خودش یک مسئلهای است که ابتکار را نمیتوان بیارزش تلقی کرد. همه کارها که کار بدنی و جسمانی نیست، ابتکار خودش یک کار روحی است یعنی اینکه تاجر و بازرگان میشناسد و تشخیص میدهد چه جنسی در کجا تولید میشود و کجا مصرف میشود. [آن که در خراسان کالایی را مصرف میکند و آن کالا در اصفهان تولید میشود خبر ندارد که در اصفهان چنین کالایی] [١] تولید میشود و آن که در اصفهان کالایی را مصرف میکند و آن کالا در خراسان تولید میشود خبر ندارد که در خراسان چنین کالایی تولید میشود، نه این از آن خبر دارد نه آن از این خبر دارد. ولی توزیع کننده با یک آگاهی مخصوص به خودش و با مطالعاتی که میکند بازار تولید و بازار مصرف را میشناسد و اینها را در اختیار یکدیگر قرار میدهد، در واقع با ابتکارْ این شریانهای جامعه را به یکدیگر مربوط میکند که این ثروت در اینجا بگردد و جریان پیدا کند؛ و نه تنها از خراسان تا اصفهان، بلکه همچنین از کشوری تا کشور دیگر. مثلًا آنچه که در چین تولید میشود در اروپا مصرف میکنند و چیزی که در اروپا تولید میشود در چین مصرف میکنند.

حتی روی این مقیاس و میزان هم، میتوان این مقدارها را برای تجارت یک امر مشروع

[١] [افتادگی از نوار است.]